Zielone gminy dostaną do 95 proc. kosztów

fot. Munipro Ai

Gminy, na których terenie od 2024 r. utworzono lub powiększono rezerwat przyrody albo park narodowy, dostają nowe preferencje finansowe. Od 1 października 2026 r. ruszy program z dotacją do 95 proc. kosztów kwalifikowanych, a od sierpnia część takich samorządów korzysta już z korzystniejszych zasad finansowania inwestycji wodno-ściekowych.

To istotna zmiana w podejściu do ochrony przyrody. Utworzenie lub powiększenie obszaru chronionego oznacza dla gminy dodatkowe obowiązki i ograniczenia przestrzenne, ale teraz może też przynieść wymierną korzyść finansową. NFOŚiGW sam nazywa ten mechanizm dodatkową rekompensatą i zachętą dla samorządów. Robert Gajda, zastępca prezesa NFOŚiGW, podkreśla:

„Zachęty mają bardzo konkretny, finansowy wymiar.”

Zielone gminy dostaną do 95 proc. kosztów

Program „Przestrzeń dla przyrody. Część 5) Zielone gminy – stawiając na bioróżnorodność” ma budżet 40 mln zł. Nabór rozpocznie się 1 października 2026 r. i potrwa do 30 czerwca 2028 r. Program będzie realizowany do 2031 r.

Dotacja może pokryć maksymalnie 95 proc. kosztów kwalifikowanych projektu. To oznacza, że przy spełnieniu wszystkich warunków samorząd może finansować ze środków własnych jedynie niewielką część przedsięwzięcia. Nie dotyczy to jednak każdej gminy posiadającej rezerwat.

Gminy z rezerwatami lub parkami narodowymi utworzonymi albo powiększonymi od 2024 r. mogą korzystać z nowych preferencji finansowych.

fot. Munipro Ai

Sam rezerwat na terenie gminy nie wystarczy

Najważniejszy jest moment utworzenia lub powiększenia obszaru chronionego. Program obejmuje gminy, miasta na prawach powiatu oraz powiaty, na których terenie od 2024 r. utworzono lub powiększono park narodowy albo rezerwat przyrody. Beneficjentami mogą być także nowe lub powiększone parki narodowe.

Co więcej, NFOŚiGW dopuszcza również samorządy, na których terenie park lub rezerwat zostanie utworzony albo powiększony do końca naboru. Dlatego gmina, która ma rezerwat istniejący od kilkudziesięciu lat, ale od 2024 r. jego granice się nie zmieniły, nie powinna automatycznie zakładać, że spełnia warunki programu.

Na co gmina może dostać pieniądze?

Nowe wsparcie nie jest przeznaczone wyłącznie na samą ochronę rezerwatu. Program ma finansować działania, które mają ograniczyć negatywny wpływ ruchu turystycznego i jednocześnie wspierać lokalny rozwój. Środki można przeznaczyć m.in. na:

• budowę i modernizację infrastruktury kierującej ruchem turystycznym,
• ochronę i rozwój zielonej oraz niebieskiej infrastruktury,
• ochronę pomników przyrody,
• promocję walorów przyrodniczych gminy,
• rozwijanie wiedzy i kompetencji mieszkańców związanych z ochroną środowiska.

Projekty mogą być realizowane w partnerstwie m.in. z Lasami Państwowymi, Wodami Polskimi, parkami narodowymi i krajobrazowymi, regionalnymi dyrekcjami ochrony środowiska, organizacjami ekologicznymi oraz uczelniami. Co więcej, takie partnerstwo może ułatwić połączenie działań przyrodniczych z lokalnymi potrzebami samorządu i mieszkańców.

Ile wyniesie wkład własny przy dotacji 95 proc.?

Maksymalny poziom wsparcia wyraźnie zmienia finansowanie inwestycji. Przy założeniu, że wszystkie koszty projektu są kwalifikowane i samorząd otrzyma maksymalną dotację, model wygląda następująco:

To wyłącznie modelowe obliczenie. Faktyczna wysokość dofinansowania będzie zależała od kosztów kwalifikowanych, oceny projektu i warunków programu. Dla gminy planującej inwestycję wartą 10 mln zł różnica jest jednak znacząca: przy maksymalnym wsparciu własny udział w kosztach kwalifikowanych wyniósłby 500 tys. zł.

Korzyści nie kończą się na dotacji przyrodniczej

Nowy program jest tylko jednym elementem preferencyjnego finansowania. Od 6 sierpnia 2026 r. gminy, na których terenie od 2024 r. utworzono lub powiększono rezerwat albo park narodowy, mogą korzystać z korzystniejszych warunków programu „Gospodarka wodno-ściekowa w aglomeracjach”. Preferencyjne oprocentowanie pożyczki określono jako WIBOR 3M minus 100 punktów bazowych, ale nie mniej niż 1 proc. rocznie.

Znacznie zwiększono również możliwość umorzenia zobowiązania. Wcześniej mogło ono wynosić do 10 proc. i maksymalnie 1 mln zł. Dla „zielonych gmin” umorzenie może sięgnąć 30 albo 50 proc. wypłaconej pożyczki, jednak nie więcej niż 5 mln zł. Poziom zależy od zamożności gminy. Szerszy kontekst finansowania takich inwestycji opisujemy także w materiale o dofinansowaniu projektów wodno-kanalizacyjnych z NFOŚiGW

Ochrona przyrody zaczyna mieć mierzalną wartość finansową

Do tej pory spór o utworzenie rezerwatu lub rozszerzenie parku często koncentrował się na ograniczeniach związanych z planowaniem przestrzennym, inwestycjami i wykorzystaniem gruntów. Nowy system wprowadza drugi element: finansową korzyść dla samorządu.

NFOŚiGW wprost wskazuje, że preferencje mają być dodatkową rekompensatą za obowiązki i ograniczenia, które wiążą się z obecnością szczególnie chronionych terenów. Mają też zachęcać kolejne gminy do tworzenia nowych rezerwatów i parków. Nie oznacza to oczywiście, że utworzenie rezerwatu automatycznie „zarabia” dla gminy pieniądze. Preferencja działa tylko w konkretnych programach i wymaga przygotowania projektu spełniającego ich warunki.

Kolejne preferencje są już przygotowywane

Na dotacjach przyrodniczych i inwestycjach wod-kan system ma się nie kończyć. NFOŚiGW pracuje nad programem „Zielone gminy i parki narodowe renowacja energetyczna budynków”. Korzystniejsze rozwiązania mają również pojawić się w programach poprawy efektywności energetycznej szkół i szpitali.

Na razie są to zapowiedziane kierunki, dlatego nie należy przedstawiać ich jako dostępnego już finansowania. Jeżeli jednak kolejne preferencje wejdą w życie, ochrona przyrody może zacząć wpływać na dostęp samorządu do pieniędzy w kilku obszarach jednocześnie: bioróżnorodności, wod-kan i efektywności energetycznej.

Gmina powinna najpierw sprawdzić datę utworzenia rezerwatu

Dla samorządu pierwszy krok jest prosty: ustalić, czy od 2024 r. na jego terenie utworzono albo powiększono rezerwat przyrody lub park narodowy. Dopiero później warto oceniać projekt pod kątem programu „Zielone gminy”.

Nabór rusza 1 października 2026 r. i jest zaplanowany do 30 czerwca 2028 r., więc nie jest to krótki konkurs trwający kilka tygodni.
>Najważniejsza zmiana jest jednak szersza: samorząd, który zgadza się na rozszerzenie najwyższych form ochrony przyrody, zaczyna otrzymywać konkretną finansową zachętę do takiej decyzji.

Źródła:

• Nowy rezerwat albo park narodowy w gminie? Dodatkowe korzyści dla zielonych samorządów
• Przestrzeń dla przyrody
• Harmonogram naborów

Zobacz również: Nowe wsparcie dla gmin z rezerwatami. Od października rusza nabór na 40 mln zł