NIK prześwietliła spółki komunalne w Małopolsce. Nieprawidłowości przy zamówieniach za 19,4 mln zł

fot. Munipro.pl / ChatGPT

Najwyższa Izba Kontroli sprawdziła siedem spółek komunalnych z Krakowa, Bochni i Nowego Sącza. W sześciu z nich stwierdziła naruszenia Prawa zamówień publicznych lub regulacji wewnętrznych przy 20 zamówieniach o łącznej wartości 19,4 mln zł. Kontrolerzy wskazali także problemy związane z usługami zewnętrznymi, ubezpieczeniem majątku, wynagrodzeniami i nadzorem właścicielskim.

Raport dotyczy wyłącznie województwa małopolskiego, dlatego jego wyników nie można przenosić na wszystkie spółki komunalne w Polsce. Pokazuje jednak obszary, które mogą mieć znaczenie również dla przedsiębiorstw wodociągowych, odpadowych, ciepłowniczych i innych podmiotów komunalnych działających w pozostałych regionach kraju.

NIK sprawdziła spółki z trzech miast

Najwyższa Izba Kontroli opublikowała wyniki kontroli 22 lipca 2026 r. Raport nosi tytuł „Funkcjonowanie spółek komunalnych w województwie małopolskim oraz sprawowanie nad nimi nadzoru właścicielskiego”. Badanie przeprowadziła Delegatura NIK w Krakowie, a kontrola objęła siedem spółek oraz urzędy miejskie w Krakowie, Bochni i Nowym Sączu.

W Krakowie bezpośrednio kontrolowano Wodociągi Miasta Krakowa S.A. oraz Centrum Giełdowe Balicka Sp. z o.o. W Bochni były to Bocheńskie Zakłady Usług Komunalnych Sp. z o.o., Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w Bochni Sp. z o.o. oraz Miejskie Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej Sp. z o.o. W Nowym Sączu NIK sprawdziła natomiast Sądeckie Wodociągi Sp. z o.o. oraz NOVA Sp. z o.o.

Kontrolą objęto również Urząd Miasta Krakowa, Urząd Miasta Bochni i Urząd Miasta Nowego Sącza w zakresie sprawowania nadzoru właścicielskiego. W części dotyczącej rad nadzorczych i wynagrodzeń NIK analizowała także dane odnoszące się do MPEC w Krakowie, Arena Kraków, MPK w Nowym Sączu oraz MPEC w Nowym Sączu. Podmioty te nie należały jednak do podstawowej grupy siedmiu bezpośrednio kontrolowanych spółek.

Większość ustaleń raportu dotyczy lat 2022–2024. Oznacza to, że kontrola opisuje sytuację badaną w tym okresie, a nie automatycznie stan poszczególnych przedsiębiorstw w sierpniu 2026 r.

Spółki zapewniały ciągłość usług

Raport nie przedstawia wyłącznie negatywnego obrazu działalności kontrolowanych podmiotów. NIK stwierdziła, że siedem spółek było organizacyjnie przygotowanych do realizacji powierzonych im zadań. Przedsiębiorstwa posiadały także rozwiązania pozwalające utrzymać ciągłość świadczenia usług w przypadku awarii i innych zagrożeń.

Pozytywnie oceniono również badaną część inwestycji i remontów. Kontrolerzy przeanalizowali 21 zadań remontowych oraz 21 inwestycyjnych, na które przeznaczono odpowiednio 52,5 mln zł i 59,8 mln zł. Według NIK zadania te wykonano zgodnie z zawartymi umowami pod względem finansowym i rzeczowym. Znacznie więcej zastrzeżeń pojawiło się jednak w innych obszarach działalności spółek.

20 zamówień za 19,4 mln zł z nieprawidłowościami

Jednym z najważniejszych obszarów kontroli były zamówienia. NIK zbadała 57 postępowań o łącznej wartości 82,1 mln zł, a nieprawidłowości w tym zakresie stwierdzono we wszystkich siedmiu kontrolowanych spółkach. W sześciu z nich doszło do naruszenia Prawa zamówień publicznych lub regulacji wewnętrznych przy 20 zamówieniach o łącznej wartości 19,4 mln zł.

Poważniejsze zastrzeżenia dotyczyły 12 zamówień o wartości 8,5 mln zł, udzielonych przez cztery przedsiębiorstwa. NIK negatywnie oceniła w tych przypadkach niedochowanie zasad uczciwej konkurencji lub równego traktowania wykonawców. Według Izby mogło to prowadzić do ponoszenia wyższych wydatków niż w przypadku zastosowania konkurencyjnego trybu wyboru.

Pozostałe osiem zamówień o wartości 10,9 mln zł dotyczyło przede wszystkim uchybień dokumentacyjnych. NIK zaznaczyła, że nie wpłynęły one na wybór ofert ani na ostateczny wynik postępowań. Dla przedsiębiorstw komunalnych ustalenia te są sygnałem, że kontrola zamówienia nie kończy się na samym wyborze wykonawcy. Znaczenie mają również sposób dokumentowania postępowania, stosowanie regulaminów wewnętrznych oraz możliwość wykazania, dlaczego zastosowano określony tryb zakupu.

Wodociągi i PSZOK pod ryzykiem niedoubezpieczenia

Szczególnie istotne dla przedsiębiorstw wodociągowych i odpadowych są ustalenia dotyczące ubezpieczenia infrastruktury. NIK wskazała nieprawidłowości w tym zakresie w trzech kontrolowanych przedsiębiorstwach. Sądeckie Wodociągi oraz MPWiK w Bochni ubezpieczały część kluczowego majątku, w tym stacje uzdatniania wody i oczyszczalnie ścieków wraz z urządzeniami, według wartości księgowej brutto. Łączna suma ubezpieczenia tego majątku wynosiła ponad 112,4 mln zł.

Zdaniem NIK taki sposób określania wartości może nie zapewnić wystarczających środków na rzeczywiste odtworzenie infrastruktury po poważnej szkodzie. Ma to szczególne znaczenie w warunkach rosnących kosztów materiałów, robót budowlanych i specjalistycznych instalacji.

Inny przypadek stwierdzono w Bocheńskich Zakładach Usług Komunalnych. Nowo wybudowany Punkt Selektywnej Zbiórki Odpadów Komunalnych o wartości 3,2 mln zł pozostawał bez ubezpieczenia przez 16 miesięcy. Inwestycję sfinansowano przy 85-procentowym udziale środków z Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko.

Pozostałych pięć skontrolowanych spółek ubezpieczało kluczowe składniki majątku przy zastosowaniu wartości wyższych niż księgowa brutto, co NIK oceniła pozytywnie. Dla zarządców infrastruktury komunalnej raport stawia więc praktyczne pytanie: czy suma ubezpieczenia instalacji i obiektów nadal odpowiada realnym kosztom ich odtworzenia?

2,5 mln zł na usługi zewnętrzne

Kolejnym obszarem były wydatki na zewnętrznych wykonawców. W trzech spółkach NIK wskazała wydatki o łącznej wartości 2,5 mln zł, które według Izby poniesiono z naruszeniem zasad należytego zarządzania finansami.

Największa część tej kwoty, około 1,8 mln zł, dotyczyła 89 umów zawartych przez dwie spółki. Kontrolerzy wskazali problemy z dokumentowaniem wykonania prac oraz z precyzyjnym określaniem przedmiotu zlecenia. NIK zwróciła również uwagę na wydanie 711,7 tys. zł na usługi doradcze dla zarządów dwóch przedsiębiorstw, mimo że spółki posiadały pracowników realizujących zadania odpowiadające zakresowi tych usług.

Kolejne 24,6 tys. zł dotyczyło usług public relations, które według Izby nie zostały odebrane zgodnie z umową i wykorzystane w działalności przedsiębiorstwa. Dla innych spółek komunalnych oznacza to potrzebę kontroli nie tylko zasadności zawarcia umowy, lecz także sposobu dokumentowania jej wykonania i odbioru.

Cztery spółki działały poza sferą użyteczności publicznej

Raport NIK zwraca uwagę również na zakres działalności spółek komunalnych. Izba stwierdziła, że cztery kontrolowane przedsiębiorstwa prowadziły działalność wykraczającą poza sferę użyteczności publicznej. Dotyczyło to między innymi usług diagnostycznych i naprawy pojazdów oraz administrowania nieruchomościami.

NIK wskazała również, że dwie spółki świadczyły określone usługi na rzecz innych jednostek samorządu terytorialnego. Łączne przychody z tej działalności wyniosły 13,6 mln zł.

Ten wątek ma znaczenie dla całej branży komunalnej, ponieważ działalność spółki samorządowej nie jest dowolna. Jej zakres zależy między innymi od przepisów ustawy o gospodarce komunalnej oraz celu, dla którego przedsiębiorstwo zostało powołane. W praktyce oznacza to, że samorząd i zarząd spółki powinny regularnie sprawdzać, czy rozwijane usługi nadal mieszczą się w prawnie dopuszczalnym zakresie działalności.

NIK wskazała błędy przy wynagrodzeniach

Kontrola objęła również wynagrodzenia członków zarządów i rad nadzorczych. W czterech przedsiębiorstwach NIK stwierdziła wypłatę członkom rad nadzorczych nienależnych wynagrodzeń w łącznej wysokości 433,5 tys. zł. Dotyczyło to Wodociągów Miasta Krakowa oraz trzech spółek z Bochni: Bocheńskich Zakładów Usług Komunalnych, MPEC i MPWiK.

NIK wskazała również nieprawidłowości dotyczące części zmiennej wynagrodzeń prezesów trzech spółek z Bochni. Łączna kwota zawyżenia wyniosła 55,9 tys. zł. Kontrolerzy badali także świadczenia dodatkowe, odprawy, cele zarządcze oraz sposób ustalania kryteriów ich realizacji. To obszar istotny nie tylko dla zarządów przedsiębiorstw, ale również dla gmin wykonujących prawa właścicielskie wobec spółek.

Ponad 2 mln zł darowizn bez jednolitych zasad

Siedem kontrolowanych spółek przekazało łącznie około 2,1 mln zł darowizn. Według NIK około 1,9 mln zł przeznaczono na cele niezwiązane z podstawową działalnością przedsiębiorstw, natomiast około 265 tys. zł trafiło na przedsięwzięcia zgodne z ich profilem.

Raport nie stwierdza jednak, że samo przekazywanie takich darowizn było zabronione. Zastrzeżenia Izby dotyczyły przede wszystkim braku jasnych zasad wewnętrznych oraz uznaniowego sposobu podejmowania decyzji o wydatkowaniu pieniędzy. Zdaniem NIK przyjęcie takich procedur zwiększyłoby przejrzystość działania spółek i ułatwiło kontrolę sposobu wykorzystania środków.

Gminy wniosły do spółek 662,8 mln zł

Raport obejmuje również sposób wykonywania nadzoru właścicielskiego przez Kraków, Bochnię i Nowy Sącz. W latach 2022–2024 kontrolowane samorządy podwyższały kapitały zakładowe swoich spółek, wnosząc wkłady pieniężne i niepieniężne o łącznej wartości 662,8 mln zł. To jedna z najwyższych kwot pojawiających się w raporcie.

Jednocześnie NIK wskazała problemy dotyczące zasad wnoszenia wkładów oraz obejmowania udziałów i akcji. Izba oceniła, że nadzór właścicielski był prowadzony w ograniczonym zakresie i nie zawsze rzetelnie. Samorządy realizowały podstawowe obowiązki, takie jak zatwierdzanie sprawozdań finansowych, ale nie zawsze wykorzystywały wszystkie dostępne narzędzia kontroli.

W Bochni nie opracowano zasad sprawowania nadzoru właścicielskiego. W Nowym Sączu NIK wskazała natomiast, że pracownik odpowiedzialny za ten obszar nie miał zapewnionego czasu pracy adekwatnego do skali obowiązków, w efekcie czego nie przygotowano części analiz ekonomiczno-finansowych. Według NIK tylko Prezydent Miasta Krakowa skorzystał w badanym okresie z przysługującego wspólnikowi prawa do bezpośredniej kontroli spółek.

Co po raporcie NIK może sprawdzić spółka komunalna?

Kontrola dotyczyła wybranych przedsiębiorstw w Małopolsce, dlatego jej wyników nie można traktować jako diagnozy całej branży. Ustalenia pokazują jednak obszary, które mogą wymagać weryfikacji również w innych spółkach.

Ta część raportu może mieć szczególne znaczenie dla przedsiębiorstw wodociągowo-kanalizacyjnych, odpadowych i ciepłowniczych. Podmioty te zarządzają infrastrukturą o wysokiej wartości, a jednocześnie realizują zadania bezpośrednio wpływające na mieszkańców.

Po kontroli NIK są też zawiadomienia

Wyniki kontroli doprowadziły również do skierowania zawiadomień do innych instytucji. NIK poinformowała o dwóch zawiadomieniach do prokuratury dotyczących uzasadnionego podejrzenia działania na szkodę Wodociągów Miasta Krakowa oraz Sądeckich Wodociągów. Samo skierowanie zawiadomienia nie oznacza jednak stwierdzenia popełnienia przestępstwa ani przesądzenia odpowiedzialności konkretnych osób.

Izba skierowała także do Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych zawiadomienie dotyczące zamówień udzielonych przez spółkę NOVA bez zastosowania Prawa zamówień publicznych. W komunikacie z 22 lipca NIK informowała również o przygotowywaniu analogicznego zawiadomienia dotyczącego Sądeckich Wodociągów.

NIK wystąpiła ponadto do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji o rozważenie doprecyzowania przepisów dotyczących kompetencji rady gminy w sprawach wnoszenia wkładów oraz obejmowania, nabywania i zbywania udziałów lub akcji. MSWiA zapowiedziało analizę tego zagadnienia wspólnie ze stroną samorządową.

Raport z Małopolski daje sygnał całej branży

Kontrola NIK nie obejmowała wszystkich polskich spółek komunalnych i nie daje podstaw do uogólniania jej wyników na cały rynek. Pokazuje jednak kilka powtarzających się obszarów ryzyka: zamówienia, usługi zewnętrzne, zabezpieczenie majątku, zakres działalności, wynagrodzenia oraz sposób wykonywania nadzoru właścicielskiego.

Dla spółek zarządzających wodociągami, odpadami, ciepłem czy inną infrastrukturą komunalną raport może być więc nie tylko informacją o wynikach jednej kontroli. Może również stanowić punkt odniesienia przy przeglądzie własnych procedur i sposobu zabezpieczenia majątku.

Czytaj także: Kontrole NIK 2026: co czeka branżę komunalną i samorządy?

źródła: Najwyższa Izba Kontroli, raport NIK P/25/064/LKR, ustawa o gospodarce komunalnej, Prawo zamówień publicznych, ustawa o samorządzie gminnym.