100 mln zł na rzeki i mokradła. Wnioski do 30 września

fot. Munipro / AI

Renaturyzacja rzek, mokradeł i dolin rzecznych może dostać 100 mln zł wsparcia z programu FEnIKS. Samorządy, ich jednostki, podmioty świadczące usługi publiczne oraz organizacje ekologiczne mają czas na złożenie wniosków do 30 września 2026 r., a dotacja może pokryć 79,71 proc. kosztów kwalifikowanych.

Nie chodzi wyłącznie o zazielenienie brzegów. Finansowanie może objąć przywracanie naturalnego koryta rzeki, likwidowanie barier dla organizmów wodnych, odtwarzanie mokradeł i terenów zalewowych oraz działania, które spowalniają odpływ wody. Dla samorządów najważniejsze pytanie brzmi więc nie tylko „czy mamy rzekę do remontu?”, ale czy istnieje miejsce, w którym można przywrócić naturalne procesy wodne i zwiększyć retencję bez tworzenia nowych problemów dla zabudowy i infrastruktury.

Renaturyzacja ma 100 mln zł budżetu

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej prowadzi konkurencyjny nabór od 29 maja do 30 września 2026 r. do godz. 15:30. Dlatego wnioski trzeba złożyć elektronicznie przez aplikację WOD2021 przed upływem tego terminu. Co więcej, budżet naboru wynosi 100 mln zł, a poziom dofinansowania sięga 79,71 proc. kosztów kwalifikowanych. Jednocześnie minimalna wartość wsparcia wynosi 1 mln zł.

O pieniądze mogą ubiegać się m.in. JST i ich związki, jednostki działające w imieniu samorządów, podmioty świadczące usługi publiczne w ramach zadań własnych JST, organizacje ekologiczne oraz partnerstwa tych podmiotów.

Renaturyzacja rzek to więcej niż usuwanie betonu

W dokumentacji naboru znalazło się kilka typów przedsięwzięć. Wsparcie może dotyczyć przywracania ciągłości ekologicznej cieków, np. przez usuwanie lub omijanie progów, jazów i innych barier migracyjnych. Możliwa jest również przebudowa koryta tak, aby ponownie zachodziły w nim naturalne procesy hydromorfologiczne.

Finansowanie obejmuje także renaturyzację jezior i zbiorników, odtwarzanie mokradeł, torfowisk i terenów zalewowych oraz przywracanie połączeń między rzeką a jej doliną.Dlatego renaturyzacja nie oznacza jednego gotowego rozwiązania. Zakres prac powinien wynikać ze stanu konkretnego cieku i jego otoczenia.

Mokradła i doliny mają zatrzymywać wodę dłużej

Jednym z celów programu jest zwiększenie naturalnej retencji. Można finansować działania, które wydłużają czas odpływu wody ze zlewni, podnoszą poziom wód gruntowych oraz przywracają tereny zalewowe i mokradła. NFOŚiGW wskazuje, że takie rozwiązania mogą jednocześnie ograniczać skutki suszy i ryzyko powodzi.

To inna filozofia niż szybkie odprowadzanie każdego opadu do kanału lub uregulowanego koryta. W mieście może to oznaczać próbę zatrzymania części wody w dolinie rzecznej, na terenach podmokłych albo w bardziej naturalnym korycie, zanim trafi ona niżej. Szerszy kontekst takich działań opisujemy również w materiale Munipro o tym, jak retencja pomaga zatrzymać deszczówkę po ulewach

Betonowego kanału nie zawsze da się po prostu „odbetonować”

W terenie miejskim renaturyzacja może być znacznie trudniejsza niż na niezabudowanej dolinie. Przy rzece mogą przebiegać sieci wodociągowe, kanalizacyjne, energetyczne i telekomunikacyjne. W bezpośrednim sąsiedztwie mogą znajdować się drogi, budynki, parkingi lub działki prywatne.

Dlatego przed zmianą koryta trzeba sprawdzić m.in. własność gruntów, istniejącą infrastrukturę, warunki przepływu oraz wymagania związane z ochroną przeciwpowodziową. Nie każda miejska rzeka może więc zostać przywrócona do historycznego przebiegu. Czasem realniejszym rozwiązaniem będzie lokalne poszerzenie koryta, odtworzenie roślinności, stworzenie półek zalewowych albo przywrócenie fragmentu doliny.

Renaturyzacja może oznaczać usunięcie przeszkody w rzece

Program przewiduje także działania przywracające ciągłość ekologiczną. Próg lub jaz może zatrzymywać migrację ryb i innych organizmów. W zależności od warunków możliwe może być usunięcie przeszkody, jej przebudowa albo stworzenie obejścia. W takim projekcie sam wygląd rzeki nie jest najważniejszy. Liczy się to, czy po inwestycji ciek ponownie działa jako połączony ekosystem.

Dobrym przykładem skali takich zmian jest rzeka Ełk. W 2026 r. po ponad 70 latach przywrócono przepływ w historycznym korycie na odcinku 11,5 km, co ma poprawić uwilgotnienie torfowisk i retencję w otulinie Biebrzańskiego Parku Narodowego.

Samorząd powinien patrzeć na całą zlewnię

Ministerstwo Klimatu i Środowiska szczególnie promuje projekty partnerskie. Powód jest praktyczny. Renaturyzacja krótkiego fragmentu może dać ograniczony efekt, jeśli kilkaset metrów dalej ciek pozostaje silnie uregulowany albo woda bardzo szybko odpływa z całej zlewni.

Dlatego wspólny projekt kilku gmin, organizacji lub zarządców może być skuteczniejszy niż pojedyncza inwestycja kończąca się na granicy administracyjnej. Rzeka nie funkcjonuje według granic gmin.

Co samorząd może sfinansować?

Zakres możliwych projektów jest szeroki:

Renaturyzacja wymaga więcej niż projektu budowlanego

W takim przedsięwzięciu trzeba połączyć kilka perspektyw.Projekt powinien uwzględniać hydrologię, przyrodę, bezpieczeństwo powodziowe, sposób użytkowania gruntów i istniejącą infrastrukturę.

Dodatkowo NFOŚiGW dopuszcza finansowanie monitoringu przyrodniczego i hydromorfologicznego, działań edukacyjnych oraz włączania społeczności lokalnej w przygotowanie i realizację projektu. To istotne zwłaszcza w mieście, gdzie zmiana rzeki może wpływać jednocześnie na mieszkańców, właścicieli nieruchomości, drogi, zieleń i gospodarkę wodną.

30 września kończy konkurencyjny nabór dla JST

Samorządy zainteresowane środkami nie mają już dużo czasu.Wnioski można składać do 30 września 2026 r. do godz. 15:30. Dokumentacja wysłana po tym terminie nie będzie rozpatrywana.

Nie należy przy tym mylić tego naboru z drugim mechanizmem skierowanym do parków narodowych i regionalnych dyrekcji ochrony środowiska. Ten ma budżet 310 mln zł i po sierpniowej zmianie trwa do 21 września 2026 r. Dla JST kluczowa pozostaje więc pula 100 mln zł i termin 30 września.

Renaturyzacja nie jest prostym powrotem do przeszłości

Celem nie powinno być mechaniczne odtworzenie rzeki sprzed kilkudziesięciu czy kilkuset lat. W wielu miejscach otoczenie cieku całkowicie się zmieniło. Powstały osiedla, drogi, sieci i inne obiekty, których nie da się usunąć.

Dlatego dobry projekt powinien odpowiedzieć na bardziej praktyczne pytanie: ile naturalnych procesów można bezpiecznie przywrócić w dzisiejszych warunkach?Właśnie od tego zależy, czy 100 mln zł przełoży się na trwałe zwiększenie retencji i odporności na suszę oraz powodzie, czy tylko na punktowe przebudowy pojedynczych odcinków.

Źródła:

• Renaturyzacja z bezzwrotnym wsparciem. Samorządy i NGOsy mogą sięgnąć po miliony
• Przywracamy naturalny stan rzek i ich otoczenia z dofinansowaniem Funduszy Europejskich
• FENX.02.04-IW.01-001/26 – tryb konkurencyjny

Zobacz również: Retencja po ulewach. Jak zatrzymać deszczówkę?