Praca w upale na zewnątrz. Zasady BHP dla ekip komunalnych

fot. Jan Chrobot

Maszyna może stać w pełnym słońcu. Człowiek nie powinien pracować tak, jakby wysoka temperatura niczego nie zmieniała. Przy odbiorze odpadów, koszeniu zieleni, robotach drogowych czy usuwaniu awarii wodociągowej upał nakłada się na wysiłek fizyczny, odzież roboczą, promieniowanie słoneczne i nagrzane nawierzchnie.

Przy pracy na otwartej przestrzeni pracodawca musi zapewnić nieodpłatne napoje, gdy temperatura przekracza 25°C. Powinny być dostępne stale i w ilości odpowiadającej potrzebom pracowników. Państwowa Inspekcja Pracy wskazuje również na możliwość organizowania odpoczynku w zacienionym i zadaszonym miejscu, rotacji pracowników, dodatkowych przerw oraz skrócenia czasu pracy podczas upałów.

Dla kierownika ekipy oznacza to jedno: przed wyjazdem trzeba planować nie tylko trasę i zakres robót, lecz także warunki, w których ludzie będą wykonywali najbardziej obciążające zadania.

Praca na zewnątrz w upale – co trzeba uwzględnić

Sama temperatura z prognozy nie opisuje całego obciążenia pracownika. Znaczenie mają także intensywność wysiłku, bezpośrednie nasłonecznienie, rodzaj ubrania i środków ochrony, możliwość odpoczynku oraz warunki panujące przy konkretnym stanowisku.

Inaczej wygląda praca kierowcy przez większość zmiany przebywającego w klimatyzowanej kabinie, a inaczej ładowacza odpadów, który wielokrotnie wysiada, przemieszcza pojemniki i wykonuje pracę fizyczną na słońcu. Podobnie operator maszyny do utrzymania zieleni może być częściowo chroniony przez kabinę, podczas gdy osoba wykonująca ręczne koszenie lub pielęgnację przez kilka godzin pozostaje bezpośrednio narażona na warunki atmosferyczne.

Państwowa Inspekcja Pracy wskazuje, że ocena ryzyka przy pracy na zewnątrz powinna uwzględniać promieniowanie słoneczne. Wśród środków profilaktycznych wymienia m.in. ochronę głowy, odpowiednią odzież i ochronę przed promieniowaniem UV. Pracownicy powinni mieć również możliwość odpoczynku w miejscu zacienionym i zadaszonym.

Od ilu stopni pracownikowi należy się woda?

Przy pracy na otwartej przestrzeni obowiązek zapewnienia napojów pojawia się, gdy temperatura otoczenia przekracza 25°C. Napoje mają być dostępne stale i w ilości zaspokajającej potrzeby pracowników.

Nie należy tego obowiązku mylić z wodą do celów higienicznych. Przy pracach brudzących, wykonywanych w wysokiej temperaturze lub wymagających odpowiedniej higieny pracodawca musi zapewnić co najmniej 90 litrów wody dziennie na pracownika do celów higienicznych. Nie jest to norma określająca ilość wody do wypicia.

W ekipach odbierających odpady, pracujących przy kanalizacji albo wykonujących inne prace silnie brudzące oba rodzaje zabezpieczenia trzeba więc traktować oddzielnie: jedno dotyczy nawodnienia, drugie warunków higienicznych.

Najcięższe prace warto planować na chłodniejszą część zmiany

Przy silnym upale wykonywanie całej trasy w niezmienionej kolejności może nie być najlepszym rozwiązaniem. W miarę możliwości bardziej obciążające odcinki można wykonywać wcześniej, a zadania lżejsze albo pozwalające częściej korzystać z kabiny lub cienia pozostawić na późniejszą część dnia.

Nie jest to jedna obowiązkowa instrukcja dla każdej brygady. Organizację pracy trzeba dostosować do rodzaju usługi, oceny ryzyka, liczby pracowników, wyposażenia oraz konieczności zapewnienia ciągłości działania.

PIP wskazuje, że podczas upałów pracodawca może wprowadzić rotację stanowisk, dodatkowe przerwy albo skrócić czas pracy. Dodatkowe przerwy i skrócenie czasu pracy nie mogą powodować obniżenia należnego pracownikowi wynagrodzenia.

Kiedy pracownik powinien przerwać wysiłek?

Nie trzeba czekać na jedną „magiczną” wartość na termometrze, gdy stan pracownika wskazuje na przegrzanie.

Do sygnałów ostrzegawczych należą m.in. zawroty głowy, nudności, osłabienie, zaburzenia równowagi, silne pocenie się albo zaburzenia świadomości. Osobę z objawami przegrzania należy przenieść lub odprowadzić do chłodnego, zacienionego miejsca. U przytomnej osoby można podawać chłodne płyny małymi porcjami.

Utrata przytomności, zaburzenia świadomości, drgawki albo bardzo wysoka temperatura ciała mogą świadczyć o udarze cieplnym. Jest to stan zagrożenia życia i wymaga pilnej pomocy medycznej.

Dla brygadzisty oznacza to, że wyraźne osłabienie pracownika nie jest tylko problemem z tempem wykonywania zadania. Może być sygnałem BHP wymagającym natychmiastowej reakcji.

Odbiór odpadów: największe obciążenie może dotyczyć ładowacza

W załodze śmieciarki warunki pracy poszczególnych osób mogą się znacznie różnić. Kierowca część zmiany spędza w kabinie, natomiast ładowacz odpadów wielokrotnie wysiada, przemieszcza pojemniki i pracuje bezpośrednio na zewnątrz.

Przy prognozowanym upale warto przeanalizować trasę jeszcze przed rozpoczęciem zmiany. Cięższe odcinki, miejsca z dużą liczbą pojemników albo punkty wymagające pracy ręcznej można — jeżeli organizacja usługi na to pozwala — obsłużyć wcześniej.

Trzeba też wcześniej ustalić możliwość uzupełnienia napojów i odpoczynku poza bezpośrednim słońcem. Kabina pojazdu nie rozwiązuje problemu, jeżeli większość wysiłku fizycznego odbywa się poza nią.

Zieleń miejska: koszenie i pielęgnacja w pełnym słońcu

Koszenie, cięcie, pielenie, pielęgnacja krzewów czy inne prace ręczne często oznaczają długą ekspozycję na słońce. Do temperatury powietrza dochodzą wysiłek fizyczny, promieniowanie słoneczne oraz odzież i wyposażenie ochronne.

Przy planowaniu robót można więc rozdzielać czynności według ich obciążenia. Najbardziej wymagające zadania wykonywać w chłodniejszej części dnia, a później przechodzić do prac, które pozwalają częściej korzystać z cienia albo urządzeń wyposażonych w kabinę.

Ocena ryzyka powinna jednak wynikać z konkretnego stanowiska i sposobu wykonywania pracy, a nie wyłącznie z nazwy zadania. PIP wskazuje na potrzebę uwzględniania promieniowania słonecznego oraz stosowania odpowiednich środków ochronnych.

Drogowcy: nagrzana nawierzchnia zwiększa obciążenie

Pracownik drogowy może wykonywać zadanie bez cienia, w odzieży ostrzegawczej i w bezpośrednim sąsiedztwie silnie nagrzanej nawierzchni. Dlatego temperatura powietrza nie powinna być jedynym parametrem branym pod uwagę przy organizacji robót.

Znaczenie mają m.in. wysiłek fizyczny, ekspozycja na słońce, stosowane środki ochrony oraz możliwość regeneracji.

Jeżeli prace planowe można przesunąć bez wpływu na bezpieczeństwo ruchu i ciągłość usługi, wykonywanie najbardziej obciążających robót w chłodniejszej części dnia jest jednym z możliwych działań organizacyjnych.

Wod-kan: awaria jest pilna, ale ryzyko cieplne nie znika

Brygada wodociągowa albo kanalizacyjna często ma mniejszą swobodę niż ekipa wykonująca prace planowe. Usunięcia poważnej awarii nie zawsze można przełożyć na następny dzień albo wczesny poranek.

Pilność zadania nie usuwa jednak obowiązku zapewnienia bezpiecznych warunków pracy. Nadal trzeba uwzględnić nawodnienie, możliwość odpoczynku, rotację pracowników i ich rzeczywisty stan.

Większe pole manewru pozostaje przy robotach planowych. Przy zapowiadanej wysokiej temperaturze można rozważyć zmianę godzin ich wykonania albo terminu, jeżeli pozwala na to organizacja usługi.

Operator zamiatarki lub maszyny: sprawna kabina ma znaczenie

Operator zamiatarki, ciągnika lub innej maszyny komunalnej może spędzać znaczną część zmiany w kabinie. Przed rozpoczęciem pracy trzeba więc zwrócić uwagę na sprawność wyposażenia ograniczającego obciążenie cieplne.

Państwowa Inspekcja Pracy przypomina, że urządzenia wentylacyjne i klimatyzacyjne powinny być sprawne i utrzymane w czystości.

Kabina nie eliminuje jednak całej ekspozycji. Operator może wysiadać w celu kontroli maszyny, usunięcia zatoru, uzupełnienia materiałów albo wykonania innych czynności serwisowych. Warunki trzeba więc oceniać dla całej pracy, a nie tylko dla czasu spędzonego na fotelu operatora.

Praca przy 32°C: nowe przepisy od 11 stycznia 2027 r.

Obecnie 32°C nie jest jeszcze ogólną granicą zakazującą pracy ekipom komunalnym na zewnątrz.

Zmieni się to 11 stycznia 2027 r., kiedy zacznie obowiązywać rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 9 lipca 2026 r., ogłoszone 10 lipca 2026 r. w Dzienniku Ustaw pod poz. 927.

Nowy przepis przewiduje, że przy pracach na otwartej przestrzeni związanych z wysiłkiem fizycznym powodującym w ciągu zmiany roboczej efektywny wydatek energetyczny powyżej 1500 kcal u mężczyzn albo 1000 kcal u kobiet temperatura nie będzie mogła przekraczać 32°C, chyba że zastosowanie znajdzie przewidziany w rozporządzeniu wyjątek.

Od tego samego dnia, gdy temperatura na otwartej przestrzeni z powodu warunków atmosferycznych przekroczy 25°C, pracodawca będzie miał obowiązek stosowania odpowiednich rozwiązań organizacyjnych minimalizujących wpływ temperatury na zdrowie pracowników. Sposób ich ustalania również określa nowelizacja.

Nie oznacza to, że każda osoba wykonująca pracę komunalną automatycznie zostanie objęta limitem 32°C. Trzeba będzie ustalić charakter konkretnej pracy, poziom wydatku energetycznego oraz to, czy nie ma zastosowania jeden z wyjątków przewidzianych w rozporządzeniu.

Co kierownik brygady powinien sprawdzić przed wyjazdem

Przy prognozowanym upale organizację zmiany najlepiej ustalić przed rozpoczęciem pracy. Praktyczna kontrola może obejmować:

• prognozowane warunki w godzinach wykonywania robót;
• odcinki trasy lub zadania wymagające największego wysiłku;
• dostępność napojów przez całą zmianę;
• możliwość odpoczynku poza bezpośrednim słońcem;
• możliwość rotacji pracowników;
• sprawność wentylacji lub klimatyzacji w pojazdach i maszynach;
• możliwość wykonania najcięższych zadań wcześniej;
• sposób zgłaszania objawów przegrzania;
• osobę uprawnioną do zmiany harmonogramu albo przerwania zadania.

To nie jest uniwersalna instrukcja BHP dla wszystkich stanowisk. Konkretne rozwiązania powinny wynikać z oceny ryzyka zawodowego, warunków pracy i obowiązujących u pracodawcy procedur.

Plan na upał powinien powstać przed początkiem zmiany

Wysoka temperatura nie jest problemem, który da się rozwiązać samym wydaniem butelek z wodą. W ekipie komunalnej trzeba połączyć nawodnienie z organizacją pracy, możliwością odpoczynku, obserwacją stanu pracowników i decyzją o kolejności wykonywania zadań.

Najwięcej można zrobić jeszcze przed wyjazdem: przeanalizować pogodę, przesunąć cięższe prace na chłodniejszą porę, sprawdzić pojazdy, wyznaczyć miejsca odpoczynku i ustalić, kto podejmuje decyzję, gdy warunki zaczynają zagrażać załodze.

Od 11 stycznia 2027 r. do tej organizacji dojdą nowe obowiązki wynikające z przepisów dotyczących maksymalnej temperatury i działań organizacyjnych przy pracy w wysokiej temperaturze. Do tego czasu pracodawcy mogą przygotować procedury i ocenę ryzyka tak, aby nie zaczynać wdrożenia dopiero podczas pierwszej fali upałów.

Źródła:

Państwowa Inspekcja Pracy – zasady pracy podczas upałów i obowiązki dotyczące napojów, odpoczynku, przerw oraz organizacji pracy. Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 9 lipca 2026 r., Dz.U. 2026 poz. 927.

Chroń zdrowie i życie pracowników podczas upałów

Zobacz również: Upały. 10 błędów, które mogą zaszkodzić