Kontrola NIK w spółkach komunalnych. PSZOK bez ochrony

fot. Adobe Stock Thomas

Kontrola NIK w małopolskich spółkach komunalnych pokazała problem, który może dotyczyć wielu samorządów: formalny nadzór nie zawsze oznacza realną kontrolę nad majątkiem, wydatkami i zamówieniami. NIK sprawdziła siedem spółek i trzy urzędy miejskie. Wśród ustaleń znalazł się m.in. PSZOK o wartości 3,2 mln zł, który przez 16 miesięcy nie był ubezpieczony.

Spółki komunalne obsługują usługi, których mieszkańcy potrzebują codziennie: wodę, ścieki, odpady, transport, ciepło albo utrzymanie porządku. Dlatego błędy w ich działaniu nie są wyłącznie sprawą księgową. Jeśli spółka źle zabezpiecza majątek, źle wydaje środki albo działa bez wystarczającego nadzoru, ryzyko może wrócić do gminy. A pośrednio także do mieszkańców, którzy płacą za usługi komunalne w opłatach, taryfach i lokalnych budżetach.

Kontrola NIK objęła siedem spółek i trzy miasta

NIK skontrolowała 10 jednostek w województwie małopolskim. Były to trzy urzędy miejskie: Kraków, Nowy Sącz i Bochnia, oraz siedem spółek prawa handlowego z większościowym udziałem kontrolowanych samorządów. Celem kontroli była ocena, czy spółki prawidłowo zaspokajały zbiorowe potrzeby mieszkańców i czy nadzór właścicielski nad nimi działał właściwie.

Izba podkreśliła, że skontrolowane spółki były organizacyjnie przygotowane do wykonywania zadań komunalnych. Jednocześnie stwierdziła przypadki działalności wykraczającej poza zadania użyteczności publicznej, naruszenia Prawa zamówień publicznych oraz brak należytej dbałości o interes ekonomiczny spółek.

Kontrola NIK pokazała ryzyko przy majątku

Jednym z najbardziej czytelnych przykładów jest PSZOK w Bochni. Według NIK Bocheńskie Zakłady Usług Komunalnych przez 16 miesięcy nie zapewniły ubezpieczenia nowo wybudowanego Punktu Selektywnej Zbiórki Odpadów Komunalnych o wartości 3,2 mln zł. Inwestycja powstała przy 85-procentowym udziale dofinansowania z Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko.

Znaczenie tego ustalenia jest praktyczne. Gdyby w tym okresie doszło do znacznej szkody, spółka nie mogłaby odtworzyć tego składnika majątku z odszkodowania. NIK wskazała też problemy w dwóch spółkach wodociągowo-kanalizacyjnych, które ubezpieczały kluczowe składniki mienia według wartości księgowej brutto, a nie rzeczywistej lub odtworzeniowej.

NIK wskazała błędy w zamówieniach publicznych

Kontrola NIK wykazała nieprawidłowości w zamówieniach publicznych we wszystkich skontrolowanych spółkach. W sześciu z nich naruszono przepisy Prawa zamówień publicznych albo regulacje wewnętrzne przy 20 zamówieniach o łącznej wartości 19,4 mln zł. Badaniem objęto 57 zamówień o wartości 82,1 mln zł.

NIK negatywnie oceniła także niedochowanie przez cztery spółki zasad uczciwej konkurencji i równego traktowania wykonawców. Dotyczyło to 12 zamówień o wartości 8,5 mln zł. Według Izby mogło to skutkować wydaniem wyższych kwot niż przy zastosowaniu konkurencyjnego trybu wyboru.

Kontrola NIK wskazała wydatki bez wystarczającej kontroli

W trzech spółkach wydano łącznie 2,5 mln zł na usługi zewnętrzne z naruszeniem zasad należytego zarządzania finansami. Największa część tej kwoty, 1,8 mln zł, dotyczyła 89 umów, przy których spółki nie miały dokumentów pokazujących sposób wykonania usługi.

NIK wskazała także 711,7 tys. zł na zewnętrzne doradztwo dla zarządów dwóch spółek. Problem polegał na tym, że spółki miały dostępne zasoby kadrowe do wykonywania zadań objętych zleceniami. Kontrola wykazała też 24,6 tys. zł wydane na usługi public relations, których spółka nie odebrała zgodnie z umową i nie wykorzystała w swojej działalności.

Raport NIK: nadzór właścicielski był zbyt ograniczony

NIK oceniła, że nadzór właścicielski samorządów nad spółkami komunalnymi nie był sprawowany rzetelnie i miał ograniczony charakter. Organy wykonawcze gmin wykonywały podstawowe czynności formalne, takie jak zatwierdzanie sprawozdań. Nie zawsze oznaczało to jednak realną analizę ryzyk, kosztów i działań spółek.

W Bochni nie opracowano zasad nadzoru właścicielskiego nad spółkami. W Nowym Sączu pracownikowi odpowiedzialnemu za te zadania nie zapewniono czasu pracy adekwatnego do skali nadzoru. Skutkiem było m.in. niesporządzanie analiz sytuacji finansowo-ekonomicznej spółek i niepozyskiwanie kwartalnych informacji od jednej z nich.

Ustalenia NIK dotyczą też wynagrodzeń

NIK stwierdziła nieprawidłowości przy ustalaniu lub wypłacaniu wynagrodzeń i świadczeń dodatkowych we wszystkich kontrolowanych spółkach. W czterech spółkach doszło do wypłacenia nienależnych wynagrodzeń członkom rad nadzorczych w łącznej kwocie 433,5 tys. zł.

W trzech skontrolowanych spółkach z Bochni zawyżono wynagrodzenia zmienne prezesów zarządów łącznie o 55,9 tys. zł. NIK wskazała też przypadki świadczeń dodatkowych dla członków zarządów o łącznej wartości 577,9 tys. zł, przyznanych lub wypłaconych z naruszeniem zasad albo bez uzasadnienia ekonomicznego.

Spółki komunalne wydawały pieniądze na darowizny

NIK zwróciła uwagę na uznaniowe udzielanie darowizn. Spółki przekazały na ten cel łącznie 2,1 mln zł. Z tej kwoty 1,9 mln zł trafiło na zadania niezwiązane z podstawową działalnością spółek.

Izba zaznaczyła, że takie działania nie były zakazane przepisami. Jednocześnie wskazała, że pieniądze posłużyły do finansowania przedsięwzięć niezwiązanych z publicznym charakterem zadań spółek działających w oparciu o majątek gminy. Na cele spójne z profilem działalności spółek darowano 265 tys. zł.

Co ta kontrola oznacza dla gmin?

Dla gmin najważniejszy wniosek jest prosty: samo posiadanie udziałów w spółce nie wystarcza. Potrzebne są zasady nadzoru, analiza finansów, kontrola zamówień, weryfikacja ubezpieczeń i jasne reguły dotyczące wynagrodzeń oraz świadczeń.

To szczególnie ważne tam, gdzie spółki zarządzają majątkiem wartym miliony złotych. PSZOK, oczyszczalnia, sieć wodociągowa, pojazdy komunalne albo instalacje techniczne nie są zwykłym wyposażeniem. Ich utrata albo niewłaściwe zabezpieczenie może zaburzyć świadczenie usług publicznych.

Co powinny sprawdzić spółki komunalne?

Po takim raporcie każda spółka komunalna powinna sprawdzić kilka obszarów. Pierwszy to ubezpieczenie kluczowego majątku. Ważna jest nie tylko sama polisa, ale też suma ubezpieczenia i możliwość odtworzenia majątku po szkodzie.

Drugi obszar to zamówienia i dokumentacja usług zewnętrznych. Umowy powinny jasno opisywać zakres prac, harmonogram i sposób potwierdzenia wykonania usługi. Bez tego trudno udowodnić, że spółka zapłaciła za realnie wykonaną i potrzebną pracę.

Co powinien sprawdzić mieszkaniec albo radny?

Mieszkaniec nie musi znać szczegółów prawa spółek, żeby zrozumieć stawkę. Jeśli spółka komunalna działa niegospodarnie, ryzyko może wrócić w kosztach usług, stratach spółki albo potrzebie dopłat z budżetu gminy.

Radni mogą pytać o trzy rzeczy: zasady nadzoru właścicielskiego, ubezpieczenie kluczowego majątku oraz tryb udzielania zamówień. Warto też sprawdzić, czy uchwały dotyczące wynagrodzeń organów spółek są publikowane w BIP i czy gmina regularnie analizuje sytuację ekonomiczno-finansową swoich spółek.

NIK skierowała zawiadomienia

NIK poinformowała, że skierowała dwa zawiadomienia do prokuratury w sprawie podejrzenia działania na szkodę dwóch spółek: Wodociągi Miasta Krakowa S.A. oraz Sądeckie Wodociągi Sp. z o.o. Izba skierowała też zawiadomienie do Prezesa Urzędu Zamówień Publicznych dotyczące udzielenia przez NOVA Sp. z o.o. zamówień publicznych bez zastosowania Prawa zamówień publicznych. Przygotowuje również zawiadomienie w podobnej sprawie dotyczącej Sądeckich Wodociągów.

To nie przesądza o odpowiedzialności konkretnych osób. Pokazuje jednak, że ustalenia kontroli wyszły poza poziom zwykłych zaleceń organizacyjnych. Dla samorządów to sygnał, że nadzór nad spółkami komunalnymi powinien być prowadzony aktywnie, a nie tylko formalnie.

Źródła: Spółki miejskie w województwie małopolskim – konieczna poprawa funkcjonowania i nadzoru właścicielskiego

Zobacz również: Kontrole NIK 2026: co czeka branżę komunalną i samorządy?