System odpadowy na krawędzi. Unia Metropolii Polskich ostrzega

fot. Adobe Stock

System gospodarki odpadami w Polsce znalazł się na granicy wydolności, a koszty jego obsługi rosną w tempie nieakceptowalnym społecznie. Dotychczasowy model finansowania całkowicie się wyczerpał, a jedynym sposobem na bilansowanie budżetów stały się kolejne podwyżki dla mieszkańców. Ogólnopolskie organizacje samorządowe mówią dziś jednym głosem: bez pilnego wdrożenia systemu Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta (ROP), system odpadowy utknie w finansowym klinczu.

Mija właśnie 15 lat od rozpoczęcia rewolucji odpadowej w Polsce. W tym czasie same miasta Unii Metropolii Polskich (UMP) wykonały ogromną pracę modernizacyjną, przeznaczając na inwestycje w nowoczesne sortownie, kompostownie i ekologiczne spalarnie 5,8 mld zł. Mimo to sytuacja finansowa gmin jest dramatyczna.

W latach 2013–2024 roczne koszty obsługi systemu odpadowego w miastach Unii Metropolii Polskich wzrosły aż o 565%, Z 458 milionów zł podskoczyły do ponad 3 miliardów złotych. W skali całego kraju średni koszt odbioru i zagospodarowania 1 tony odpadów wzrósł z 563 zł w 2019 roku do 914 zł w 2023 roku. To wzrost o 62% w zaledwie cztery lata. UMP zastrzega, że jedną z przyczyn stanowił brak wpływu gmin na ilość i jakość opakowań trafiających na rynek.

W dużych metropoliach widzimy to, jak na dłoni: koszty systemu rosną w tempie, które po prostu uderza w mieszkańców. Zostaliśmy postawieni w paradoksalnej sytuacji. Odpowiadamy za całą organizację zbiórki, ale nie mamy żadnego wpływu na to, ile plastikowych czy szklanych opakowań producenci wypuszczą na rynek. Dziś to na barki zwykłych ludzi przerzucono główny ciężar finansowy. Mieszkańcy płacą coraz wyższe rachunki, a producenci, którzy ten strumień odpadów kształtują, dorzucają się w stopniu jedynie symbolicznym. Bez wdrożenia projektu UC100 nie utrzymamy stabilności tego systemu – podkreśla Piotr Kryszewski, Dyrektor Zarządzający ds. Zielonego Gdańska, reprezentujący Unię Metropolii Polskich im. Pawła Adamowicza.

System odpadowy na krawędzi: producenci muszą zacząć płacić realne stawki

Szacuje się, że koszt systemu ROP, który powinni finansować producenci wynosi około 5 mld zł rocznie. Ta estymacja zakłada, że koszt odbioru i zagospodarowania frakcji opakowaniowych to około 30% całości systemu komunalnego o wartości około 15 mld zł. Jednak dotychczas, poprzez system dokumentów potwierdzających recykling (DPR), biznes finansował jedynie ułamek tych potrzeb. Uiszczone kwoty wynosiły od 0,268 mld zł w 2019 roku (ok. 5% potrzebnej kwoty) do 1,142 mld zł w 2023 roku (ok. 23%).

Problem dotyczy tak samo największych miast, jak i tych średnich: system przestał się bilansować i od lat zmagamy się z rosnącą dziurą budżetową. Nie mając innych narzędzi, samorządy muszą łatać tę lukę podwyżkami opłat dla mieszkańców, co budzi całkowicie zrozumiały opór społeczny lub dopłacać ze środków własnych, które mogłyby być przeznaczone np. na budowę nowych dróg, czy remonty infrastruktury. Nie może być tak, że odpowiedzialność biznesu za produkt kończy się w momencie jego sprzedania. Jeśli firma wprowadza na rynek opakowanie, które jest drogie lub niemożliwe do poddania recyklingowi, to kosztów tej decyzji nie mogą ponosić gminy i mieszkańcy. Projekt UC100 to nie przywilej dla samorządów. To szansa na powrót do elementarnej, rynkowej równowagi – mówi Małgorzata Izdebska, Sekretarz Gminy Wołomin, reprezentująca Związek Miast Polskich.

 Na obszarach wiejskich, ze względu na rozproszoną zabudowę i duże odległości, sytuacja jest jeszcze trudniejsza:

Na obszarach wiejskich te absurdy widać jeszcze bardziej. Rozproszona zabudowa, ogromne odległości transportowe i mniejsza skala sprawiają, że koszty zbiórki są u nas gigantyczne, a możliwości finansowe bez porównania mniejsze niż w metropoliach. W efekcie mieszkańcy wsi płacą relatywnie więcej za system, który z natury jest trudniejszy do spięcia. ROP to dla nas narzędzie wyrównywania szans, a nie teoretyczna dyskusja. Potrzebujemy tych środków na inwestycje w infrastrukturę odpadową i edukację. Bez tego różnice między polskimi gminami będą się drastycznie pogłębiać, a na to nie ma naszej zgody – podsumowuje Mariusz Marszał ze Związku Gmin Wiejskich RP.

Reforma ta budzi opór przeciwników, którzy nazywają ROP kolejnym podatkiem. Fakty są jednak inne – ROP nie jest podatkiem, lecz mechanizmem przenoszącym ciężar odpowiedzialności. Przenosi również koszty utylizacji odpadów na podmioty, które te odpady wyprodukowały i na nich zarobiły.

Ekomodulacja, system kaucyjny i unijne kary

Projekt UC100 bazuje na unijnym rozporządzeniu PPWR. Skrót ten oznacza Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2025/40 z dnia 19 grudnia 2024 r. w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych. Rozporządzenie wprowadza między innymi tzw. ekomodulację. To czysta reguła rynkowa: producent projektujący ekologiczne i łatwe w recyklingu opakowania zapłaci stawkę minimalną. Natomiast wyższe koszty poniosą firmy ignorujące ochronę środowiska.

Pilne wdrożenie ROP jest niezbędne z dwóch kluczowych powodów:

1. Wprowadzenie systemu kaucyjnego (od 1 października 2025 r.): uruchomienie samej kaucji bez jednoczesnego ROP sprawiło, że z systemów komunalnych zniknęły najbardziej wartościowe surowce (butelki PET, puszki), na których sprzedaży gminy dotychczas bilansowały koszty. Zmusiło to wiele samorządów do podniesienia stawek dla mieszkańców.

2. Restrykcyjne wymogi unijne: za 2025 rok Polska powinna osiągnąć 55-procentowy poziom recyklingu odpadów komunalnych. Dzięki wspólnemu apelowi organizacji samorządowych Ministerstwo Klimatu i Środowiska wpisało do projektu UC100 obniżenie tego poziomu do 50%. Mimo to, bez miliardów z ROP na nowoczesną infrastrukturę przetwórczą w gminach, kraj nie spełni celów. Następstwem będą drastyczne kary, którymi ostatecznie zostaną obciążeni podatnicy.

System odpadowy na krawędzi: samorządy apelują o korektę projektu UC100

Trzeba jednak zaznaczyć, że organizacje samorządowe krytycznie oceniły projekt UC100 w jego ostatniej wersji. W tekście „Debata o ROP: samorządy apelują o korekty, a ministerstwo zapowiada rychły koniec prac” wymienialiśmy główne zarzuty samorządowców wobec rządowych propozycji. Domagają się oni uproszczenia procedur biurokratycznych i praktycznego połączenia ROP z już działającym systemem kaucyjnym. Ponadto chcą rozbudowania kryteriów różnicowania stawek, aby w otrzymywane środki odpowiadały na codzienne wyzwania gmin wiejskich. Co istotne, organizacje samorządowe domagają się większej kontroli i nadzoru nad systemem ROP. Chcą także uzyskać więcej reprezentantów w proponowanej Radzie ROP.  Wszystkie te punkty zostały zawarte w oficjalnym stanowisku w ramach Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego (KWRiST). Jednocześnie samorządowcy zgodnie przypominają, że producent nie może unikać z odpowiedzialności w momencie sprzedaży produktu. Dlatego popierają fundamentalne założenia projektu UC100.

Żródło: Unia Metropolii Polskich