Debata o ROP. Samorządy apelują o korekty, a ministerstwo zapowiada rychły koniec prac

fot. Adobe Stock

Polska stoi u progu kolejnej znaczącej transformacji w historii gospodarki odpadowej. Właśnie dlatego debata o ROP wchodzi w decydującą fazę. Choć wszystkie strony dyskusji akceptują cel nowych regulacji, diabeł jak zawsze tkwi w szczegółach legislacyjnych. Ministerstwo Klimatu i Środowiska twierdzi, że prace są na ostatniej prostej, a strona samorządowa właśnie przedstawiła oficjalne, wspólne stanowisko w sprawie projektu ustawy o opakowaniach i odpadach opakowaniowych (UC100).

Niewątpliwie debata o ROP oznacza rozmowy dotyczące ogromnych pieniędzy. Właśnie z powodu tak wysokiej stawki niezwykle ważne wydaje się wzięcie pod uwagę stanowisk wszystkich uczestników systemu. Szczególnie ważne są głosy tych, którzy na co dzień ponoszą koszty zarządzania strumieniem odpadów – czyli samorządy. Właśnie dlatego organizacje samorządowej działające w ramach Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego opublikowały wspólne stanowisko wobec najnowszej, marcowej wersji projektu ustawy UC100. Oddajemy im głos, prezentując zawarte w nim postulaty.

Ministerstwo wyraża determinację

Podczas niedawnego spotkania w Ministerstwie Klimatu i Środowiska poświęconego dezinformacji w gospodarce odpadowej nie obyło się bez dyskusji o ROP. Uczestniczący w niej dziennikarze pytali o nią podsekretarz stanu Anitę Sowińską. Potwierdziła ona, że ministerstwo pracuje nad tą reformą bardzo intensywnie:  

Poprzednia ekipa nie podjęła tej pałeczki. Przygotowała system kaucyjny, ale nie przygotowała ROP. My podjęliśmy to ten wysiłek, który jest niełatwy i mam nadzieję, że wkrótce zakończy się to sukcesem

Jednocześnie eksperci i urzędnicy wielokrotnie podkreślali, że system kaucyjny i ROP to naczynia połączone. Brak jednego elementu destabilizuje drugi. ROP dopełnia system kaucyjny dlatego na spotkaniu pojawiły się apele o jak najszybsze procedowanie nad ustawą. W rozmowie kuluarowej z Munipro.pl Sławomir Pacek, prezes stowarzyszenia Polski Recycling, odniósł się do kontrowersji wokół kwestii wokół wyboru instytucji zarządzającej środkami z ROP:

Unia Europejska szybko wymusi jakiś kompromis w tym temacie – tym bardziej, że nadchodzą nowe regulacje, takie jak PPWR

Wspólny głos samorządowców

W opublikowanym dokumencie Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego (KWRiST) oraz wiodących organizacji samorządowych (w tym Związku Gmin Wiejskich RP, Związku Miast Polskich i Unii Metropolii Polskich) z 2 czerwca 2026 roku, lokalni włodarze jednoznacznie włączyli się do dyskusji o ROP, apelując o pilne poprawki. Według ich opinii, bez proponowanych zmian nowemu systemowi grozi paraliż finansowy, a mniejsze gminy wiejskie mogą zostać drastycznie zmarginalizowane.

Oto kluczowe punkty sporne i krytyczne postulaty samorządów, które zadecydują o tym, czy nowe prawo faktycznie zadziała na korzyść obywateli.

1. Likwidacja luki finansowej i realne „zanieczyszczający płaci”

Głównym założeniem projektu UC100 jest pełna zgodność z unijnym rozporządzeniem PPWR (Packaging and Packaging Waste Regulation), co ma pozwolić Polsce uniknąć gigantycznych i kosztownych kar za brak realizacji celów recyklingowych. Samorządowcy fundamentalnie zgadzają się z tą ideą. Przeniesienie kosztów funkcjonowania systemów odpadowych z mieszkańców na producentów i konsumentów opakowań to krok niezbędny dla zachowania sprawiedliwości społecznej.

Jednak aby tak się stało, pieniądze z opłaty opakowaniowej muszą trafiać do gmin szybko i bez zbędnej biurokracji. To podstawowy apel samorządowców w dyskusji o ROP. Obecny kształt przepisów niesie ryzyko centralizacji środków oraz mechanizmu finansowania ex post, co wywołałoby drastyczną lukę płynności finansowej w budżetach lokalnych. Z tego powodu strona samorządowa domaga się:

• Uproszczenia i skrócenia procedur przekazywania środków dla gmin, aby zapewnić ich terminową dostępność.

• Zagwarantowania minimalnego poziomu środków, który zapewni stabilność finansową i ciągłość realizowanych zadań.

• Wprowadzenia mechanizmu tzw. „milczącego zatwierdzenia wniosku” na finansowanie kosztów, by opieszałość urzędnicza nie blokowała zawierania umów.

2. System kaucyjny a ROP – konieczna symbioza, nie konkurencja

Jednym z najgłośniejszych ryzyk podnoszonych w debacie (szczególnie przez Związek Gmin Wiejskich RP) jest kwestia drenażu najbardziej wartościowych surowców (butelki PET, puszki aluminiowe) przez niezależnie wdrażany system kaucyjny. Zniknięcie tych surowców ze ze strumienia komunalnego dla gmin oznaczało utratę dochodów z ich sprzedaży. Jednocześnie gminy pozostały z problemem odpadów najtrudniejszych i najdroższych w zagospodarowaniu. Tę kwestię samorządowcy także podnoszą w swoim głosie w dyskusji o ROP.

Strona samorządowa żąda twardego i równoległego powiązania obu systemów. Jeden z postulatów samorządowców brzmi:

wszelkie dalsze zmiany związane z system kaucyjnym powinny być powiązane z pełnym wdrożeniem ROP, zaś środki zco skompensuje koszty ponoszone przez systemy komunalne. środki z niezwróconej kaucji powinny być przekazywane bezpośrednio do budżetów gmin według ustalonego algorytmu

3. Sprawiedliwe stawki dla wsi i małych miasteczek

W swoim stanowisku samorządowcy podkreślają, że zróżnicowanie geograficzne i demograficzne Polski drastycznie wpływa na koszty logistyczne odbioru śmieci. Gęsto zaludniona metropolia generuje zupełnie inne jednostkowe obciążenia finansowe niż rozproszona gmina wiejska lub miejsko-wiejska, gdzie śmieciarka musi pokonać wiele kilometrów między posesjami.

Co za tym idzie, projekt opierający różnicowanie stawek finansowania wyłącznie na danych demograficznych doprowadzi do finansowej zapaści na obszarach wiejskich. Samorządy żądają wprowadzenia obligatoryjnych kryteriów różnicowania stawek, które obok demografii uwzględnią specyfikę gmin, gęstość zaludnienia oraz rzeczywistą ilość generowanych odpadów. Dodatkowo wnioskują o doprecyzowanie roli związków międzygminnych i metropolitalnych jako bezpośrednich beneficjentów tych środków.

4. Większa rola regionów i walka z szarą strefą

Samorządy chcą realnych narzędzi kontroli i finansowania nadzoru. To kolejny głośny postulat w dyskusji o ROP. Wskazują, że to urzędy marszałkowskie będą obciążone potężną pracą administracyjną związaną z obsługą systemu ROP. Z tego względu proponują:

• Zwiększenie do 2% wpływu z opłaty opakowaniowej dla urzędów marszałkowskich na obsługę systemu.

• Przekazywanie części wpływów z kar administracyjnych (np. za nierzetelne prowadzenie ewidencji opakowań przez podmioty prywatne) do dochodu budżetu samorządu województwa.

• Wprowadzenie obowiązkowego i corocznego raportowania oraz kontroli środków przez Najwyższą Izbę Kontroli (NIK) – analogicznie do kontroli budżetowej.

5. Adekwatny głos przy stole decyzyjnym

W Radzie ROP – kluczowym organie opiniodawczo-doradczym – reprezentacja strony samorządowej KWRiST ma według obecnego projektu wynosić zaledwie dwie osoby. Samorządowcy słusznie zauważają, że to zbyt mało, by rzetelnie reprezentować skrajnie zróżnicowane interesy wszystkich czterech typów gmin: wiejskich, miejsko-wiejskich, miast oraz miast na prawach powiatu. Postulat zakłada zwiększenie tej liczby do minimum trzech osób – choć to i tak mniej niż liczba typów gmin. Ponadto samorządowcy wnoszą o ustawowe zagwarantowanie, że Zasady działania organizacji ROP będą obligatoryjnie opiniowane przez KWRiST.

Dyskusja o ROP: podsumowanie

Niewątpliwie reforma ROP (UC100) to gra o najwyższą stawkę. Mówimy o uruchomieniu stałego strumienia ogromnych pieniędzy, więc aspekt ścisłej kontroli działania systemu jest niezwykle istotny. Bez uwzględnienia poprawek postulowanych przez stronę samorządową, wdrożenie zasady „zanieczyszczający płaci” może się skończyć fasadowym sukcesem na papierze. Niewątpliwie skończy się też ogromnymi społecznymi emocjami i plotkami podobnymi do tych wokół systemu kaucyjnego. Bez wątpienia, aby Ministerstwo Klimatu i Środowiska nie musiało później dementować kolejnych fake newsów, powinno wdrożyć postulaty samorządowców, szczególnie ten dotyczący corocznego szczegółowego raportowania i kontroli.

Ministerstwo Klimatu i Środowiska musi zrozumieć, że gminy nie są petentem w tym systemie, lecz jego głównym wykonawcą. Dalsze prace nad ustawą powinny niezwłocznie zostać poprzedzone rzetelnymi symulacjami przepływów finansowych na przykładach konkretnych gmin wiejskich i miejskich, opartymi na jasnych założeniach aktów wykonawczych.

Źródła: Oficjalne Stanowisko ogólnopolskich i regionalnych organizacji samorządowych, Związku Gmin Wiejskich Rzeczypospolitej Polskiej