System kaucyjny a gminna gospodarka odpadami – co wiemy po sześciu miesiącach? Wywiad Munipro.pl

fot. Adobe Stock

Wprowadzenie systemu kaucyjnego to jedna z największych zmian w polskim systemie gospodarki odpadami od czasu reformy z 2013 roku. Nowe rozwiązanie ma według deklaracji zwiększyć poziomy recyklingu opakowań po napojach i poprawić jakość zbieranych surowców trafiających do ponownego przetworzenia. Jednocześnie w środowisku samorządowym i branży odpadowej pojawia się coraz więcej pytań o jego realny wpływ na funkcjonowanie gminnych systemów gospodarki odpadami. 

Wczoraj na Munipro.pl napisaliśmy o zarzutach Związku Gmin Wiejskich Rzeczypospolitej Polskiej wobec systemu kaucyjnego. Organizacja ta wzywa Naczelną Izbę Kontroli do przeprowadzenia audytu działania systemu przez Naczelną Izbę Kontroli. To kolejny dowód, że decyzje polskich władz o wyłączeniu opakować PET i puszek z gminnego strumienia odpadów oraz przekazaniu zarządzania ogólnokrajowym systemem kaucyjnym w ręce komercyjnych podmiotów budzą ogromne kontrowersje. Przy tej okazji trzeba również zwrócić uwagę na retorykę zeszłotygodniowej informacji prasowej Ministerstwa Klimatu i Środowiska o wymownym tytule „cenne surowce wracają do obiegu”. W ciągu ostatniego pół roku Munipro.pl miało okazję rozmawiać z wieloma specjalistami, którzy twierdzili, że w gminnych systemach gospodarki odpadami obieg cennych surowców miał się bardzo dobrze. 

W marcu Munipro.pl zapytało  Karola Kalińskiego, reprezentującego Zakład Unieszkodliwiania Odpadów Komunalnych „Orli Staw” o praktyczne konsekwencje wprowadzenia systemu kaucyjnego – zarówno z perspektywy instalacji przetwarzających odpady, jak i funkcjonowania całego systemu gminnego. Uważamy, że to dobry moment, aby przytoczyć tę rozmowę. 

Karol Kaliński – p.o. zastępcy dyrektora ds. logistyki i ochrony środowiska w Zakładzie Unieszkodliwiania Odpadów Komunalnych „Orli Staw”. 

Munipro.pl: Jaki jest wpływ systemu kaucyjnego na gminne systemy selektywnej zbiórki odpadów komunalnych?

Karol Kaliński: Od 1 stycznia wszystkie opakowania objęte systemem kaucyjnym poKwinny być oznaczone logo systemu kaucyjnego i podlegać jego zasadom. W praktyce jednak w sklepach nadal można spotkać opakowania bez takiego oznaczenia. Wynika to z faktu, że produkty wyprodukowane przed 1 stycznia 2026 mogły jeszcze trafić do sprzedaży i funkcjonują w obrocie do momentu wyczerpania zapasów. Dlatego obecnie znajdujemy się w okresie przejściowym, w którym równolegle funkcjonują oba typy opakowań.

Na wpływ systemu kaucyjnego można spojrzeć z trzech perspektyw: kosztów instalacji komunalnych, systemów gminnych oraz mieszkańców. Z punktu widzenia instalacji już teraz widać, że z żółtego worka zaczynają znikać najbardziej wartościowe surowce, czyli butelki PET oraz puszki aluminiowe. Nie jesteśmy jeszcze w stanie jednoznacznie określić skali tego zjawiska, ponieważ na ilość odpadów wpływa wiele czynników – sezonowość, warunki atmosferyczne czy różnice w konsumpcji w poszczególnych regionach. Jednak spadek udziału tych opakowań w strumieniu odpadów jest już zauważalny.

Często podkreśla się, że właśnie te odpady stanowiły ważne źródło przychodów dla instalacji komunalnych i całego systemu gminnego. Jak duże miało to znaczenie?

Instalacje komunalne funkcjonują w oparciu o dwa podstawowe źródła przychodów. Pierwszym jest opłata za zagospodarowanie odpadów w danej instalacji, czyli tak zwana „cena na bramie”. W praktyce oznacza to opłatę ponoszoną przez gminy – bezpośrednio lub poprzez przedsiębiorców odbierających odpady.

Drugim istotnym źródłem przychodów była sprzedaż surowców wtórnych. Wśród nich największą wartość miały właśnie butelki PET oraz puszki aluminiowe. To na tych frakcjach instalacje komunalne uzyskiwały największe przychody ze sprzedaży surowców przeznaczonych do recyklingu.

Dziś trudno jeszcze dokładnie określić skalę utraconych wpływów, ale można je szacować na poziomie 50%. Trzeba mieć ponadto na uwadze, że  ceny surowców wtórnych potrafią bardzo dynamicznie się zmieniać.

Czy można już oszacować całkowity koszt wprowadzenia systemu kaucyjnego dla systemu gospodarki odpadami?

Rada Przedstawicieli Regionalnych Instalacji Przetwarzania Odpadów Komunalnych przeprowadziła ankietę w kilkudziesięciu instalacjach komunalnych w Polsce. Na podstawie tych danych oszacowano, że utrata przychodów może wynieść w skali kraju od 650 do 700 milionów złotych rocznie. Chodzi o przychody zarówno ze sprzedaży surowców wtórnych, jak i z dopłat potwierdzających recykling, czyli tak zwanych DPR-ów. 

Jeżeli przyjmiemy hipotetyczne założenie, że sto procent opakowań objętych systemem faktycznie trafi do punktów kaucyjnych, oznaczałoby to koszt wprowadzenia systemu kaucyjnego wynoszący około 1,50 zł miesięcznie w przeliczeniu na jednego mieszkańca. Innymi słowy, właśnie o tyle musiałyby wzrosnąć opłaty za odbiór odpadów komunalnych od każdego mieszkańca. Oczywiście są to wyliczenia orientacyjne, ale dobrze pokazują skalę potencjalnych zmian.

Kiedy rzeczywisty wpływ systemu na koszty stanie się w pełni widoczny?

Obecny rok będzie okresem rozruchowym. Wciąż zdarza się, że opakowania objęte systemem kaucyjnym trafiają do żółtych worków. Wynika to między innymi z przyzwyczajeń mieszkańców albo z faktu, że nie wszyscy chcą oddawać opakowania w sklepach lub tracić czas w kolejkach do automatów.

Z czasem jednak najbardziej wartościowe surowce – przede wszystkim butelki PET oraz puszki aluminiowe – będą stopniowo znikać z systemu gminnego. W efekcie zmniejszy się nieznacznie masa odpadów zbieranych selektywnie, a jednocześnie drastycznie spadną przychody ze sprzedaży tych surowców.

Jak zmiana ta wpłynie na przedsiębiorców odbierających odpady?

W niezorientowanych mediach często pojawia się argument, że skoro odpadów będzie mniej, firmy odbierające odpady będą wykonywać mniej kursów i odbierać mniej odpadów. W rzeczywistości wygląda to inaczej. Przedsiębiorca i tak musi przejechać zaplanowaną trasę i odebrać odpady ze wszystkich punktów.

Jednak przewiduje się, że masa odpadów nieznacznie spadnie, ponieważ przy pełnym funkcjonowaniu systemu ubytek masy może wynieść od 12 do 15 procent „żółtego worka”. Dlatego przedsiębiorcy rozliczający się za tonę przewiezionych odpadów będą uzyskiwać mniejsze przychody. Jednocześnie koszty prowadzenia działalności rosną, chociażby ze względu na ceny paliwa czy wynagrodzenia pracowników. W efekcie część firm będzie próbowała rekompensować to wyższą ceną usług, co ostatecznie odczują mieszkańcy.

Jak skutki wprowadzenia systemu kaucyjnego wyglądają z perspektywy mieszkańców?

Dla mieszkańców oznacza to przede wszystkim utratę komfortu i zmianę przyzwyczajeń. Przez kilkanaście lat uczyliśmy, że butelki należy zgnieść i wrzucić do żółtego worka. Teraz komunikat jest zupełnie inny: jeśli na etykiecie widnieje logo systemu kaucyjnego, zakręć butelki i niezgniecione zanieś do sklepu.

W praktyce oznacza to gromadzenie objętościowych opakowań w domu i stanie w kolejkach do butelkomatów. Zdarza się też, że automat nie działa lub pracownik prowadzi ręczną zbiórkę. W wielu przypadkach zwrot kaucji odbywa się w formie bonu do wykorzystania w danym terminie i tylko w danym sklepie. Wszystko to sprawia, że część mieszkańców podchodzi do systemu z coraz większym oporem i sceptycyzmem.

Czy system kaucyjny realnie poprawi poziomy recyklingu w Polsce?

Dotychczas gmina odpowiadała za cały strumień odpadów komunalnych – od zbiórki po recykling – i na tej podstawie rozliczano poziomy przygotowania do ponownego użycia i recyklingu. Po wprowadzeniu systemu kaucyjnego nieznaczna część tego strumienia została przeniesiona poza system gminny.

Oznacza to, że informacje o recyklingu opakowań kaucyjnych będą pochodziły od operatorów systemu, a nie z instalacji komunalnych. W rezultacie, aby oszacować poziom recyklingu, gminy będą musiały agregować własne dane oraz informacje otrzymywane od operatorów systemu kaucyjnego. Warto jednak pamiętać, że w Polsce istnieje około dwustu gmin, w których nie ma dużych sklepów objętych obligatoryjnie systemem kaucyjnym. W takich miejscach dostępność punktów zwrotu będzie ograniczona. W rezultacie poziomy recyklingu tych gmin będą nieuchronnie zaniżone. Co więcej, według analiz przedstawionych w raporcie firmy Deloitte wpływ systemu kaucyjnego na poziomy recyklingu w skali całego kraju może wynieść jedynie od 0,2 do 0,4 punktu procentowego.

Dziękujemy za rozmowę.

Karol Kaliński – p.o. zastępcy dyrektora ds. logistyki i ochrony środowiska w Zakładzie Unieszkodliwiania Odpadów Komunalnych „Orli Staw”. Praktyk w dziedzinie gospodarki odpadami.
Od 2010 roku pracownik Związku Komunalnego Gmin „Czyste Miasto, Czysta Gmina”. Edukator prowadzący zajęcia dla studentów z zakresu praktycznej gospodarki odpadami oraz technologii w ochronie środowiska na Wydziale Biologii i Ochrony Środowiska Uniwersytetu Łódzkiego.

Ponadto współpracownik Wydziału Włókienniczego Politechniki Łódzkiej (w zakresie gospodarki odpadami w przedsiębiorstwach) oraz Wydziału Inżynierii Procesowej i Ochrony Środowiska Politechniki Łódzkiej, gdzie prowadzi zajęcia dla studentów studiów podyplomowych na kierunku Zarządzanie w gospodarce odpadami komunalnymi.