Wojna informacyjna o system kaucyjny. Kto i dlaczego karmi nas fake newsami?

fot. Munipro.pl/Gemini

Polski system kaucyjny, choć pomyślany jako ekologiczny krok milowy, stał się areną brutalnej walki informacyjnej. Zamiast merytorycznej dyskusji, w przestrzeni publicznej dominuje szum, teorie spiskowe i fake newsy. Co ważne, wywołują w społeczeństwie potężne, negatywne emocje. 

Wyniki monitoringu sieci są bezwzględne: ponad 80% internetowych treści i komentarzy dotyczących kaucji ma zabarwienie skrajnie negatywne. Dlaczego tak się dzieje, skąd bierze się ten opór? Jak z zalewem dezinformacji zamierza walczyć Ministerstwo Klimatu i Środowiska? Wyjaśniamy to w naszym tekście.

Wojna informacyjna o system kaucyjny: dlaczego fake news wygrywa z faktami?

Z punktu widzenia analityków mediów społecznościowych, kluczem do zrozumienia tego kryzysu jest fakt, że współczesny internet funkcjonuje w dwóch zupełnie różnych rejestrach: logice faktów i logice atencji. Podczas gdy eksperci, operatorzy i twórcy systemu operują twardymi danymi i wyliczeniami, algorytmy platform społecznościowych promują wyłącznie to, co budzi silne emocje. W cyfrowej rzeczywistości suchy fakt zawsze przegra z sensacją.

Zjawisko to wzmacniają mechanizmy algorytmiczne, które ukrywają neutralne, merytoryczne informacje, ponieważ nie generują one długiego czasu zaangażowania użytkowników. Aby treść „kliknęła się” w sieci, musi nieść ładunek emocjonalny – co doskonale wykorzystują podmioty celowo kreujące dezinformację.

W ten sposób rodzą się absurdy, które natychmiast infekują debatę publiczną. Specjaliści identyfikują trzy ich źródła: środowiska antysystemowe, trolle oraz konta zaangażowane polityczne. Podczas specjalnego briefingu prasowego do tej ostatniej grupy szczególnie mocno odniosła się ministra Sawicka:

Ostatnia odsłona dezinformacji to jest rzekome płacenie VAT-u za zbierane butelki. Szanowni państwo, to jest kompletna bzdura. Po prostu politycy żerują na dezinformacji, szerzą ją po to, żeby zyskać lajki. Ale to też pokazuje, że tacy politycy, oni nie są godni naszego zaufania. Oni po prostu robią to dla zysku politycznego, a nie dla dobra państwa.

Wojna informacyjna o system kaucyjny: mit „ukrytego zysku”

Drugim potężnym ogniskiem dezinformacji stał się mit dotyczący tzw. „nieodebranej kaucji”. W przestrzeni publicznej zaczęły pojawiać się oskarżenia, jakoby operatorzy systemu oraz producenci napojów celowo gromadzili środki z niezwróconych opakowań, by finansować z nich zyski dla swoich akcjonariuszy.

Z ekonomicznego i prawnego punktu widzenia prawda wygląda jednak zupełnie inaczej. Minister Sawicka podczas oficjalnego wystąpienia szczegółowo wyjaśniła mechanizm finansowy ukryty w ustawie:

Niezwrócona kaucja może być obliczona dopiero na koniec roku i to jest dokładnie tak wpisane w ustawie. Zatem potencjalnie, jeżeli w tym roku osiągniemy siedemdziesiąt siedem procent poziomu zbiórki, więc pozostała liczba to jest potencjalnie niezwrócona kaucja. Natomiast tutaj musimy bardzo wyraźnie powiedzieć, że po pierwsze ona jest opodatkowana, a po drugie ona może być wydana wyłącznie na rozwój systemu i na funkcjonowanie tego systemu kaucyjnego. Ona nie może być wydana na inne rzeczy i to jest dokładnie, literalnie napisane w ustawie.

Co kluczowe, operatorzy nie mają żadnego interesu w tym, aby trzymać niezwróconą kaucję. Na spotkaniu w Ministerstwie Klimatu i Środowiska usłyszeliśmy, że ewentualne środki z nieodebranych kaucji oraz ze sprzedaży zebranych surowców powracają do systemu, aby obniżyć ogromne koszty operacyjne (logistykę, transport, liczenie i niszczenie opakowań), które w całości i tak obciążają przemysł.

Sklepowa rzeczywistość kontra internetowe uogólnienia

Zalew fake newsów karmi się również jednostkowymi, trudnymi sytuacjami z codziennego życia. Awaria jednego zwrotomatu w osiedlowym sklepie czy chwilowe przepełnienie pojemnika manualnego natychmiast stają się w internecie podstawą do wysuwania fałszywych wniosków o „paraliżu i niedoskonałości całego systemu”.

Eksperci rynkowi podkreślają, że zjawiska te wynikają z naturalnej fazy rozwijania i budowy potężnej infrastruktury. Część awarii maszyn wynika po prostu ze zbytniej oszczędności niektórych punktów handlowych przy ich zakupie, bądź z błędów samych konsumentów, którzy próbują oddawać opakowania nieobjęte systemem.

Przedstawiciele branży handlowej apelują o zmianę perspektywy i dostrzeżenie, że system to gigantyczna szansa dla małych, tradycyjnych sklepów, dla których punkt zbiórki manualnej staje się magnesem na lojalnych klientów. Podkreślają oni także niepopularny w przestrzeni publicznej fakt, że wszelkie działania prośrodowiskowe generują koszty i system kaucyjny nie jest tu wyjątkiem. 

Jak Ministerstwo Klimatu zamierza wygrać tę wojnę?

Resort środowiska nie zamierza bezczynnie przyglądać się informacyjnej wojnie o system kaucyjny. Narzędziem walki z kłamstwem ma być absolutna transparentność i rzetelna edukacja oparta na faktach. Minister Sawicka zapytana o strategię walki z dezinformacją zadeklarowała:

My takie działania prowadzimy cały czas. Na naszej stronie internetowej są informacje, są pytania i odpowiedzi. Zdajemy sobie sprawę, że nie każdy wchodzi na tę stronę internetową, ale robiąc to bardzo świadomie, również dlatego, że zdajemy sobie sprawę, jak bardzo zmienił się internet i jak bardzo obecnie bazuje na sztucznej inteligencji. Dlatego tak ważne jest, abyśmy my odpowiadali i regularnie publikowali te informacje, ponieważ w ten sposób również karmimy sztuczną inteligencję i mamy tego świadomość

Edukacja konsumentów musi jednak zejść na poziom prostych, codziennych nawyków. Według uczestników spotkania w Ministerstwie Klimatu i Środowiska już się t0 dzieje. Podawali oni przykłady z różnych stron Polski zebrane podczas akcji sprzątania osiedli i lasów. Według tych relacji w masie znalezionych odpadów pojawiały się zaledwie pojedyncze opakowania kaucyjne. Zostało to zinterpretowane jako dowód, że nadanie butelkom i puszkom konkretnej pieniężnej wartości zdecydowanie zniechęca ludzi do ich lekkomyślnego wyrzucania.

Wojna informacyjna o system kaucyjny: podsumowanie

Wyzwaniem dla resortu klimatu i środowiska oraz operatorów pozostaje sprawienie, by Polacy przestali postrzegać kaucję jako kolejną opresję, a dostrzegli w niej realne narzędzie ochrony środowiska. Niewątpliwie kluczem do wygrania tej wojny informacyjnej będzie stałe dostarczanie prawdy. Istotne jest też techniczne ułatwianie Polakom zwrotu opakowań – tak, aby fakty obroniły się same w codziennym życiu.

Źródło: Ministerstwo Klimatu i Środowiska, materiały własne