Mieszkańcy wsi zapłacą podwójnie za system kaucyjny? Gminy żądają interwencji NIK

fot. Paweł Mikos

Gminy wiejskie alarmują, że system kaucyjny w Polsce  działa w sposób, który oszukuje samorządy i przerzuca koszty na mieszkańców. W odpowiedzi na te sygnały Związek Gmin Wiejskich Rzeczypospolitej Polskiej (ZGWRP) żąda przeprowadzenia pilnego audytu przez Najwyższą Izbę Kontroli.

Dlaczego gminy wiejskie krytykują system kaucyjny w obecnej formule?

Gminy wskazują na kilka kluczowych problemów:

• brak dostępności automatów i punktów zwrotu na terenach wiejskich,
• mechanizm voucherów o krótkim terminie ważności,
• fakt, że nieodebrane kaucje pozostają w rękach operatorów, zamiast wspierać infrastrukturę komunalną.

To powoduje, że zamiast spodziewanych korzyści z recyklingu, lokalne instalacje tracą surowce i środki finansowe. Związek Gmin Wiejskich podkreśla, że w praktyce system premiuje podmioty prywatne kosztem gmin.

Problem dostępności jest szczególnie dotkliwy na obszarach wiejskich. Zwłaszcza, że wiele mniejszych miejscowości nie posiada żadnego automatów do zwrotu opakowań. A to natomiast znacznie utrudnia mieszkańcom wsi odzyskanie wpłaconych środków. W efekcie część kaucji staje się de facto przychodem operatorów systemu, a nie wsparciem dla lokalnej gospodarki odpadami.

Związek Gmin Wiejskich alarmuje: Miliony z nieodebranych kaucji poza kontrolą publiczną

Badania opinii i dane z pierwszych miesięcy funkcjonowania systemu kaucyjnego wskazują na niski poziom wykorzystania mechanizmu zwrotu. W praktyce oznacza to, że wielu konsumentów deklaruje, że nigdy lub rzadko oddaje opakowania objęte kaucją. To zjawisko, w połączeniu z krótkimi terminami realizacji voucherów, prowadzi do utraty środków przez mieszkańców, zwłaszcza na terenach o ograniczonym dostępie do punktów handlowych.

ZGWRP w dokumentach wskazuje także na milionowe kwoty nieodebranych kaucji, które pozostają poza jawnością i kontrolą publiczną. Według związku, brak mechanizmów raportowania przepływów finansowych i rozliczeń producentów stwarza ryzyko, że środki te nie są wykorzystywane zgodnie z celem systemu. W związku z tym Związek Gmin Wiejskich wnosi o pełną jawność finansową systemu kaucyjnego.

Związek Gmin Wiejskich żąda audytu NIK

ZGWRP domaga się natychmiastowych działań: zapewnienia funkcjonalności systemu kaucyjnego w powiązaniu z mechanizmem rozszerzonej odpowiedzialności producenta (ROP), równomiernej dostępności automatów na terenach wiejskich, mechanizmu rekompensującego gminom koszty obsługi oraz pełnej transparentności przepływów finansowych. W piśmie do NIK Związek wnosi o kompleksowy audyt obejmujący m.in. przepływy środków, realizację zobowiązań producentów oraz wpływ systemu na instalacje komunalne.

W praktyce ZGWRP wskazuje, że odroczenie wdrożenia ROP przez rząd spowodowało, iż system kaucyjny funkcjonuje w niepełnej formie, bez kluczowego komponentu finansowego i infrastrukturalnego, na którym opierały się plany gmin. To odroczenie jest postrzegane przez samorządy jako oszustwo regulacyjne — obietnice wsparcia nie zostały zrealizowane, a koszty i ryzyka spadły na lokalne społeczności.

Konsekwencje i rekomendacje dla decydentów

Jeżeli postulaty Związku Gmin Wiejskich nie zostaną uwzględnione, możliwe są długofalowe konsekwencje. Samorządowcy uważają, że dojdzie do pogorszenia efektywności systemu gospodarowania odpadami. Dodatkowo spadnie poziom odzysku surowców w gminach. A to natomiast przełoży się na wzrost kosztów gospodarki odpadami dla mieszkańców i samorządów. Dlatego ZGWRP żąda, by audyt NIK objął także skalę niewykorzystanych voucherów. Związek chcemy, aby audyt objął także zasady ustalania terminów ich ważności oraz zgodność praktyk operatorów z zasadą ochrony konsumenta.

Rekomendacje praktyczne wynikające ze stanowiska związku obejmują:

• wdrożenie ROP jako warunku pełnej funkcjonalności systemu kaucyjnego;
• mechanizm rekompensat z nieodebranych kaucji przeznaczony na wsparcie infrastruktury komunalnej w gminach;
• obowiązek raportowania przepływów finansowych i rozliczeń producentów;
• dostosowanie terminów voucherów do realiów obszarów wiejskich oraz zapewnienie alternatywnych form wypłaty kaucji.

Sprawa pokazuje, że system kaucyjny bez powiązania z mechanizmem ROP i bez transparentnych reguł rozliczeń może działać przeciw interesom publicznym. Związek Gmin Wiejskich RP żąda pilnej kontroli i audytu, aby zweryfikować przepływy środków. Raport NIK powinien wykazać też dostępność punktów zwrotu oraz wpływ systemu na gminne instalacje komunalne.

Samorządowcy podkreślają, że system kaucyjny może stać się narzędziem wsparcia recyklingu i samorządów, albo będzie źródłem strat dla mieszkańców wsi.

To także Cię zainteresuje: System kaucyjny w 2026 bije rekordy: 520 mln opakowań. Kartony po sokach też będą z kaucją?

Źródło: Związek Gmin Wiejskich RP