Butelki znikają z żółtych pojemników. Czy przez system kaucyjny zapłacimy więcej za śmieci?

fot. Władysław Urbanowicki

Opłaty za śmieci mogą stać się jednym z najbardziej odczuwalnych dla mieszkańców skutków zmian zachodzących w gospodarce odpadami. Po pierwszym roku działania systemu kaucyjnego Polacy zwrócili już 5 mld butelek i puszek, a opakowania PET i aluminium coraz częściej omijają żółte pojemniki. Dla recyklingu to ważna zmiana, ale dla części lokalnych systemów odpadowych oznacza również utratę surowców, które wcześniej można było sprzedać. Czy ostatecznie różnicę odczują mieszkańcy w swoich rachunkach?

W Kobiórze samorząd wprost powiązał wzrost stawki za odpady do 39 zł miesięcznie od osoby ze zmianą ekonomiki systemu po wprowadzeniu kaucji. W gminie Augustów podczas sesji rady padła informacja, że spółka uzyskała około 1 mln zł mniej ze sprzedaży odpadów z tworzyw sztucznych.

To już nie jest więc dyskusja wyłącznie o tym, czy Polacy polubili butelkomaty. Po roku działania systemu można zacząć pytać, jak wyprowadzenie miliardów opakowań z tradycyjnego strumienia odpadów zmienia finansowanie gospodarki komunalnej.

System kaucyjny ma rok. 5 miliardów opakowań wróciło do obiegu

System kaucyjny zaczął działać w Polsce 1 października 2025 roku, natomiast 2026 r. jest pierwszym pełnym rokiem jego funkcjonowania. Oficjalne podsumowanie opublikowane na stronie systemu kaucyjnego po pierwszych 12 miesiącach mówi o 5 miliardach zwróconych opakowań.

Dane operatorów wskazuję, że w okresie X.2025-IX.2026 zanotowano 5 mld zwróconych puszek i butelek ze znakiem kaucji

fot. gov.pl

Skala rosła bardzo szybko. Według Ministerstwa Klimatu i Środowiska do końca marca zwrócono około 520 mln opakowań, do końca kwietnia ponad miliard, na koniec maja 1,6 mld, a na koniec czerwca już 2,3 mld. 21 sierpnia resort informował o 3,2 mld zwróconych butelek i puszek.

Jeszcze pod koniec sierpnia w całym kraju działało ponad 60 tys. punktów zwrotu, w tym 17,5 tys. wyposażonych w automaty kaucyjne. Według MKiŚ aż 88 proc. zwrotów odbywało się wówczas za pomocą automatów.

Butelka nie trafia już do żółtego pojemnika. Dostaje własny obieg

To właśnie ta zmiana jest najważniejsza z punktu widzenia gospodarki komunalnej.

Przed uruchomieniem systemu butelka PET lub puszka wyrzucona przez mieszkańca do żółtego pojemnika trafiała do systemu odbioru i sortowania odpadów komunalnych. Dzisiaj opakowanie ze znakiem kaucji coraz częściej wraca do sklepu lub automatu.
Stamtąd rozpoczyna zupełnie inną drogę.

Ministerstwo Klimatu i Środowiska wyjaśnia, że zebrane opakowania trafiają do centrów logistycznych, gdzie są ewidencjonowane i sortowane. Butelki PET są następnie prasowane i kierowane do zakładów recyklingu, w których powstaje granulat. Puszki aluminiowe po sprasowaniu trafiają do hut.

Resort sam określa takie opakowania mianem cennego surowca i podkreśla, że materiał zebrany poprzez system kaucyjny jest mniej zanieczyszczony niż ten pochodzący z tradycyjnej zbiórki. I właśnie tutaj pojawia się problem z punktu widzenia części gmin oraz podmiotów zajmujących się odbiorem i zagospodarowaniem odpadów.

Kobiór podniósł opłatę do 39 zł. Gmina wskazuje na system kaucyjny

Jeden z najbardziej czytelnych przykładów pochodzi z gminy Kobiór w województwie śląskim. Od stycznia 2026 roku miesięczna opłata za gospodarowanie odpadami komunalnymi wynosi tam 39 zł od osoby. Oficjalny komunikat gminy zawiera bardzo jednoznaczną ocenę powodów zmiany. Samorząd wskazał, że wcześniej przedsiębiorstwo odbierające odpady mogło sprzedawać materiał odzyskany z żółtych worków i dzięki temu obniżać koszt usługi. Po skierowaniu części butelek do systemu kaucyjnego ten element przychodów się zmniejsza.

Gmina podała również konkretny rachunek. Najniższa oferta w przetargu na 2026 rok wyniosła około 2,5 mln zł. W prostym przeliczeniu na około 5 tys. mieszkańców i 12 miesięcy dawało to około 41,67 zł na osobę, podczas gdy ostatecznie przyjęta stawka wyniosła 39 zł.

To bardzo ważny przykład, ale nie powinien być automatycznie przenoszony na całą Polskę. Jest to stanowisko konkretnego samorządu dotyczące lokalnego systemu i konkretnego przetargu, a nie dowód, że system kaucyjny spowoduje taki sam wzrost cen w każdej gminie.

W gminie Augustów mówią o milionie złotych mniej

Jeszcze mocniej problem utraty przychodów wybrzmiał podczas posiedzenia Rady Gminy Augustów. W oficjalnym protokole z sesji z 23 kwietnia 2026 roku zapisano pytanie radnego o wpływ systemu kaucyjnego na gospodarkę odpadami komunalnymi.

Wójt odpowiedział, że spółka uzyskała około 1 mln zł mniej ze sprzedaży odpadów z tworzyw sztucznych. Przewodniczący rady dodał, że według jego oceny dochód ze sprzedaży butelek plastikowych może być w 2026 roku około 1,5 mln zł niższy niż rok wcześniej.

Radny Bartosz Cichy zapytał, jak system kaucyjny wpłynął na naszą gospodarkę odpadów komunalnych.

Wójt Gminy odpowiedział, że spółka zarobiła ok. 1 mln. zł mniej na sprzedaży odpadów-plastików. Wójt stwierdził, że małe miejscowości, gminy wiejskie stracą finansowo, więc mogą zostać podniesione ceny opłat za odbiór odpadów komunalnych. Wójt dodał, że wcześniej były dobrze wypracowane metody odbioru odpadów.

Radny Maciej Kowalewski – Przewodniczący Rady dodał, że z powodu wprowadzenia systemu kaucyjnego w tym roku dochód ze sprzedaży butelek plastikowych dla spółki będzie ok. 1,5 mln. zł mniejszy niż w ubiegłym roku.

To są wypowiedzi przedstawicieli samorządu odnotowane w protokole sesji, a nie wynik audytowanego ogólnopolskiego badania. Pokazują jednak mechanizm, o którym coraz częściej będzie trzeba mówić przy analizowaniu lokalnych kosztów gospodarki odpadami.

Mniej butelek w śmieciach nie oznacza automatycznie niższej opłaty

Tutaj pojawia się największy paradoks całego systemu. Na pierwszy rzut oka powinno być prościej: jeżeli butelki i puszki są oddawane do sklepów, gmina ma mniej odpadów do zagospodarowania, więc rachunek powinien się zmniejszyć. W praktyce system kosztowy jest bardziej złożony.

Odbiór odpadów nadal wymaga samochodów, kierowców i pracowników. Trzeba obsłużyć pojemniki i worki, utrzymywać instalacje, sortować pozostałe frakcje oraz ponosić koszty energii, paliwa, serwisu i zagospodarowania odpadów, których nie da się sprzedać jako wartościowego surowca.

Jednocześnie część materiału mającego wartość rynkową przechodzi do oddzielnego systemu kaucyjnego.

Dlatego zmniejszenie masy odpadów komunalnych nie musi proporcjonalnie oznaczać zmniejszenia kosztów całego systemu. Przypadki Kobióra i Augustowa pokazują, że dla niektórych lokalnych systemów równie ważna jak tonaż może być wartość materiału, który przestaje przez nie przepływać.

Czy gmina straci przez kaucję wynik recyklingu?

To kolejne pytanie, które pojawiło się po uruchomieniu systemu.  Skoro butelka PET przestaje trafiać do żółtego pojemnika, można zapytać, czy znika również z wyniku recyklingowego gminy. Ministerstwo Klimatu i Środowiska wyjaśnia, że gminy mogą uwzględniać odpady opakowaniowe zebrane w systemie kaucyjnym przy obliczaniu poziomu przygotowania do ponownego użycia i recyklingu.

Operatorzy systemu co roku sporządzają sprawozdania dotyczące opakowań zebranych na terenie poszczególnych gmin i przekazują te dane samorządom, które następnie uwzględniają je w swoich obliczeniach. To istotne rozróżnienie. Gmina może nie mieć już fizycznie butelki w swoim strumieniu odpadów, ale jej masa nie powinna po prostu zniknąć z obliczeń dotyczących poziomu recyklingu.

Jest też druga strona rachunku. Ministerstwo mówi o czystszych miastach

Analizując wpływ systemu na finanse gmin, nie można pominąć jego podstawowego celu. MKiŚ wskazuje, że opakowania zwracane w ramach kaucji są znacznie mniej zanieczyszczone, dzięki czemu łatwiej poddać je recyklingowi i wykorzystać ponownie. Resort wskazuje także ograniczenie liczby butelek i puszek porzucanych w przestrzeni publicznej.

W lipcu ministerstwo informowało również, że organizatorzy akcji sprzątania terenów zielonych obserwują znacznie mniej opakowań kaucyjnych wśród zbieranych odpadów.

Z punktu widzenia miasta potencjalną korzyścią nie jest więc tylko odzyskanie materiału, ale również ograniczenie zaśmiecania parków, ulic, terenów rekreacyjnych czy poboczy.

Nie oznacza to automatycznie określonej kwoty oszczędności dla każdej gminy. Pokazuje jednak, że pełny rachunek systemu nie może uwzględniać wyłącznie utraconych przychodów ze sprzedaży PET.

I właśnie tutaj pojawia się ROP. Kto ma zapłacić za opakowanie?

Dyskusja o opłatach za śmieci prowadzi bezpośrednio do rozszerzonej odpowiedzialności producenta, czyli ROP. Przygotowywane regulacje mają przenieść większą część kosztów gospodarowania odpadami opakowaniowymi z mieszkańców i gmin na przedsiębiorców, którzy wprowadzają opakowania na rynek.

Ministerstwo argumentuje, że docelowo system ma prowadzić do stabilizacji, a następnie obniżania realnych kosztów gospodarki odpadami ponoszonych przez mieszkańców.

Jednocześnie ROP nie jest jeszcze zakończonym procesem legislacyjnym. Według aktualnej informacji MKiŚ zakończono konsultacje publiczne, opiniowanie i uzgodnienia projektu UC100. Resort przygotowuje końcową wersję dokumentu, która ma następnie trafić do kolejnego etapu prac legislacyjnych – Komitetu do Spraw Europejskich.

To istotne dla oceny obecnej sytuacji. System kaucyjny już działa i zmienił przepływ części odpadów opakowaniowych. Docelowy model finansowania gospodarki opakowaniami nadal jest natomiast w budowie.

Czy opłaty za śmieci wzrosną przez system kaucyjny?

Na podstawie dostępnych danych nie można powiedzieć, że system kaucyjny automatycznie podniesie rachunki wszystkim mieszkańcom Polski. Można natomiast powiedzieć coś bardziej konkretnego.

System w ciągu roku wyprowadził miliardy butelek i puszek do osobnego obiegu. Oficjalne przykłady samorządowe pokazują, że przynajmniej w części lokalnych systemów oznacza to mniejsze przychody związane z tworzywami sztucznymi. Kobiór wprost powiązał ten mechanizm ze zmianą ceny swojej usługi odpadowej, a w gminie Augustów przedstawiciele samorządu mówią o stratach liczonych w milionach złotych.

Jednocześnie system daje czystszy strumień surowca, ogranicza obecność części opakowań w przestrzeni publicznej, a opakowania zebrane kaucyjnie mogą być uwzględniane w gminnych poziomach recyklingu.

Ostateczny wpływ na opłatę będzie więc zależał od konkretnej gminy: lokalnego systemu odbioru, umowy lub wyniku przetargu, ilości odpadów, modelu rozliczeń z instalacją oraz dalszego kształtu ROP.

5 miliardów opakowań to dopiero początek finansowego testu

Pierwszy rok systemu kaucyjnego odpowiedział na jedno pytanie: czy Polacy będą zwracali butelki i puszki? Skala 5 mld zwrotów pokazuje, że nowy obieg opakowań stał się istotną częścią rynku.

Teraz zaczyna się jednak drugi etap testu. Trzeba odpowiedzieć na pytanie, co dzieje się z ekonomią systemu komunalnego, kiedy coraz większa część najbardziej pożądanych surowców przestaje trafiać do tradycyjnej selektywnej zbiórki.

Dla mieszkańca najważniejszym miernikiem nie będzie bowiem wyłącznie liczba butelek wrzuconych do automatów. Będzie nim również kwota widoczna co miesiąc w pozycji „opłata za gospodarowanie odpadami komunalnymi”.