Wycinka drzew: czy gmina może to zrobić bez zgody mieszkańców?

Jesień i zima to okres, w którym w wielu gminach prowadzone są prace związane z wycinką drzew. Po opadnięciu liści łatwiej ocenić stan koron, przeprowadzić prace pielęgnacyjne i przygotować tereny pod przyszłe inwestycje. Właśnie teraz mieszkańcy mogą zauważyć znikające drzewa przy ulicach, na osiedlach, w parkach czy wzdłuż dróg. Nie zawsze wiedzą jednak, dlaczego samorząd zdecydował się na ich usunięcie i czy powinien wcześniej uzyskać ich zgodę.

Jesienią na wielu osiedlach pojawiają się ekipy skracające gałęzie lub wycinające całe drzewa. To dlatego, że 15 października kończy się bezwzględny zakaz prowadzenia wycinki obowiązujący od 1 marca. Takie ograniczenie jest związane z ochroną gatunkową ptaków. Jednak druga połowa października i listopad to czas wzmożonych działań arborystów. Czy gmina może wyciąć drzewa bez konsultacji z mieszkańcami? Jakie przepisy określają, kiedy można prowadzić takie prace? Czy zimowa wycinka zawsze jest legalna? Wyjaśniamy najważniejsze zasady dotyczące usuwania drzew w przestrzeni publicznej.

Czy gmina może wyciąć drzewo bez zgody mieszkańców?

Jeżeli drzewo rośnie na nieruchomości należącej do gminy, decyzja o jego usunięciu należy do właściwego zarządcy lub organu działającego w imieniu właściciela. Przepisy nie nakładają generalnego obowiązku uzyskiwania zgody wszystkich mieszkańców, sąsiadów ani osób korzystających z danego terenu na każdą planowaną wycinkę.

Nie oznacza to jednak, że gmina może usuwać drzewa według własnego uznania. Samorząd musi przestrzegać ustawy o ochronie przyrody, a w określonych sytuacjach również przepisów dotyczących ochrony zabytków, ochrony gatunkowej zwierząt czy ocen oddziaływania przedsięwzięć na środowisko.

Znaczenie ma także status nieruchomości. Inne zasady mogą dotyczyć gruntu będącego własnością gminy, a inne terenu, którym samorząd jedynie zarządza lub który należy do innego podmiotu.

Jakie przepisy regulują wycinkę drzew przez gminę?

Podstawowe zasady usuwania drzew i krzewów określa ustawa z 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody. W zależności od lokalizacji drzewa, jego parametrów oraz występujących na nim gatunków chronionych wycinka może wymagać zezwolenia, dodatkowych uzgodnień lub uzyskania odrębnej zgody na odstępstwo od zakazów ochronnych.

Kiedy potrzebne jest zezwolenie na wycinkę?

Zgodnie z art. 83 ustawy o ochronie przyrody usunięcie drzewa lub krzewu z nieruchomości co do zasady wymaga zezwolenia właściwego organu. Przepisy przewidują jednak wyjątki od tej reguły, określone przede wszystkim w art. 83f.

Jedno z najważniejszych zwolnień dotyczy drzew, których obwód pnia mierzony na wysokości 5 cm nie przekracza:

• 80 cm – w przypadku topoli, wierzb, klonu jesionolistnego i klonu srebrzystego;
• 65 cm – w przypadku kasztanowca zwyczajnego, robinii akacjowej i platana klonolistnego;
• 50 cm – w przypadku pozostałych gatunków drzew.

W przypadku nieruchomości stanowiących własność gminy czynności związane z wydawaniem zezwoleń wykonuje co do zasady starosta. Jeżeli nieruchomość należy do miasta na prawach powiatu, w którym prezydent miasta sprawuje funkcję starosty, właściwym organem jest marszałek województwa. Wynika to z art. 90 ustawy o ochronie przyrody. Przepis ten przewiduje wyjątek dotyczący nieruchomości będących w użytkowaniu wieczystym innego podmiotu.

Ochrona gatunkowa – dodatkowe ograniczenia

Uzyskanie zezwolenia na usunięcie drzewa nie oznacza automatycznie, że można je wyciąć bez względu na występujące na nim zwierzęta. Odrębne przepisy chronią m.in. ptaki, nietoperze i inne gatunki, a także ich gniazda, siedliska oraz schronienia.

W postępowaniu dotyczącym zezwolenia organ przeprowadza oględziny w zakresie występowania gatunków chronionych. Jeżeli usunięcie drzewa mogłoby naruszyć zakazy związane z ich ochroną, postępowanie w sprawie wycinki zostaje zawieszone do czasu uzyskania odpowiedniego zezwolenia na odstępstwo od tych zakazów.

W praktyce oznacza to, że nawet jeśli samo drzewo kwalifikuje się do usunięcia, jego wycinka może być niedopuszczalna z uwagi na znajdujące się na nim gniazda, schronienia lub siedliska chronionych zwierząt.

Warto również wyjaśnić popularny mit dotyczący okresu lęgowego ptaków. W polskim prawie nie ma generalnego zakazu wycinki drzew od 1 marca do 15 października. Nie oznacza to jednak, że poza tym okresem można usuwać drzewa bez żadnych ograniczeń. Ochrona gatunkowa obowiązuje przez cały rok, a zakazy dotyczące niszczenia gniazd, siedlisk czy schronień mogą mieć zastosowanie niezależnie od pory roku.

Szczególne zasady dotyczące lokalizacji drzew

Dodatkowe wymogi mogą wynikać z miejsca, w którym rośnie drzewo. Dotyczy to przede wszystkim:

• Pasów drogowych – usunięcie drzewa rosnącego w pasie drogowym drogi publicznej wymaga co do zasady uzgodnienia z regionalnym dyrektorem ochrony środowiska. Przepisy przewidują wyjątek dotyczący obcych gatunków topoli.
• Obszarów chronionych – w określonych przypadkach, gdy drzewo rośnie na obszarze objętym ochroną krajobrazową w granicach parku narodowego lub rezerwatu przyrody, wydanie zezwolenia wymaga odpowiedniego uzgodnienia z dyrektorem parku narodowego albo regionalnym dyrektorem ochrony środowiska.
• Nieruchomości zabytkowych – jeżeli drzewo rośnie na nieruchomości lub jej części wpisanej do rejestru zabytków, zezwolenie na jego usunięcie wydaje wojewódzki konserwator zabytków.

Czy gmina musi posadzić nowe drzewa?

W niektórych przypadkach zezwolenie na wycinkę może zostać uzależnione od wykonania nasadzeń zastępczych lub przesadzenia drzewa w inne miejsce. Organ określa wówczas w decyzji m.in. liczbę, gatunki i miejsce nowych nasadzeń oraz termin ich wykonania.

Nie oznacza to jednak, że po każdej wycince gmina ma automatyczny obowiązek posadzenia takiej samej liczby drzew. Zależy to od podstawy prawnej i okoliczności konkretnej sprawy, a warunki nasadzeń mogą wynikać z decyzji zezwalającej na usunięcie roślin.

Wycinka drzew: czy gmina ma obowiązek informować mieszkańców?

Nie ma ogólnego przepisu, który nakazywałby gminie publiczne informowanie mieszkańców o każdej planowanej wycince drzew na jej terenie. Obowiązki informacyjne zależą od charakteru przedsięwzięcia, rodzaju prowadzonego postępowania i przepisów, które mają zastosowanie w danej sytuacji.

Inne zasady mogą obowiązywać, jeżeli wycinka jest częścią większego przedsięwzięcia, dla którego przepisy wymagają przeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko i zapewnienia udziału społeczeństwa. W takich postępowaniach organ ma obowiązek podać do publicznej wiadomości określone informacje, m.in. o wszczęciu postępowania, przedmiocie planowanej decyzji, możliwości zapoznania się z dokumentacją oraz składania uwag i wniosków. Ustawa przewiduje wówczas 30-dniowy termin na ich składanie.

Nie dotyczy to jednak automatycznie każdej inwestycji ani każdej wycinki drzew. Obowiązek przeprowadzenia takiej procedury zależy od rodzaju przedsięwzięcia i wymagań określonych w przepisach środowiskowych. Jednak warto zauważyć, że w ramach tzw. dobrych praktyk wiele gmin prowadzi działania informacyjne – choćby w postaci ogłoszeń umieszczanych na drzewach przeznaczonych do wycinki.

Działania informacyjne towarzyszące wycince w warszawskiej dzielnicy Wola

fot. Munipro.pl

Konsultacje społeczne nie są obowiązkowe przy każdej wycince

Zgodnie z art. 5a ustawy o samorządzie gminnym w przypadkach przewidzianych ustawą oraz w innych sprawach ważnych dla gminy mogą być przeprowadzane konsultacje z mieszkańcami. Zasady i tryb ich organizowania określa uchwała rady gminy.

Oznacza to, że samorząd może zdecydować o przeprowadzeniu konsultacji dotyczących planowanej wycinki, zwłaszcza jeżeli sprawa ma istotne znaczenie dla lokalnej społeczności. Nie ma jednak generalnego obowiązku konsultowania w ten sposób każdego usuwanego drzewa.

Jeżeli gmina zdecyduje się na konsultacje, powinna przeprowadzić je zgodnie z obowiązującymi lokalnie zasadami. Warto przy tym pamiętać, że konsultacje nie oznaczają automatycznego prawa mieszkańców do zablokowania wycinki. Ich celem jest poznanie opinii społeczności i uwzględnienie jej w procesie podejmowania decyzji.

Mieszkańcy mają prawo uzyskać informację o planowanej lub przeprowadzonej wycince

Brak obowiązku wcześniejszego ogłaszania każdej wycinki nie oznacza, że gmina może odmówić udostępnienia informacji o swoich działaniach. Mieszkańcy mogą skorzystać z prawa dostępu do informacji publicznej oraz – jeżeli żądane dane dotyczą środowiska – z przepisów o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie.

W praktyce można zwrócić się do urzędu m.in. o:

• wskazanie przyczyn planowanego usunięcia drzewa;
• informację, kto podjął decyzję o wycince;
• kopię zezwolenia na usunięcie drzewa, jeżeli było wymagane;
• dokumentację oględzin lub ekspertyzę dotyczącą stanu drzewa, jeżeli została sporządzona;
• informacje o planowanych nasadzeniach zastępczych;
• wskazanie, czy wycinka jest związana z realizacją inwestycji.

W przypadku wniosku o udostępnienie informacji publicznej zasadą jest udzielenie odpowiedzi bez zbędnej zwłoki, nie później niż w ciągu 14 dni. Jeżeli nie jest to możliwe, urząd powinien poinformować o przyczynach opóźnienia i wskazać nowy termin, który co do zasady nie może przekroczyć dwóch miesięcy od złożenia wniosku.

Odrębne zasady dotyczą informacji o środowisku. Zgodnie z ustawą z 3 października 2008 r. władze publiczne mają obowiązek udostępniać każdemu znajdujące się w ich posiadaniu informacje o środowisku i jego ochronie. Termin udostępnienia wynosi zasadniczo miesiąc, a w przypadkach określonych w ustawie może zostać przedłużony do dwóch miesięcy.

Co mogą zrobić mieszkańcy, którzy nie zgadzają się z wycinką?

Jeżeli mieszkańcy uważają, że planowane usunięcie drzewa jest nieuzasadnione lub może naruszać przepisy, mogą podjąć kilka działań.

Przede wszystkim warto zwrócić się do urzędu gminy z pytaniem o powody wycinki i dokumentację dotyczącą drzewa. Można również złożyć wniosek o udostępnienie informacji publicznej albo informacji o środowisku, jeżeli żądane materiały mieszczą się w zakresie odpowiednich ustaw.

Mieszkańcy mogą także:

• złożyć petycję do wójta, burmistrza lub prezydenta miasta;
• wystąpić z wnioskiem o przeprowadzenie konsultacji społecznych, jeżeli sprawa ma istotne znaczenie dla lokalnej społeczności;
• zgłosić właściwym organom podejrzenie naruszenia przepisów o ochronie przyrody;
• zwrócić uwagę na możliwość występowania gatunków chronionych, ich gniazd, siedlisk lub schronień;
• uczestniczyć w postępowaniu dotyczącym inwestycji, jeżeli przepisy przewidują w nim udział społeczeństwa.

Warto dokumentować stan drzewa i jego otoczenia, np. wykonując zdjęcia. Jeżeli istnieje podejrzenie naruszenia zakazów dotyczących gatunków chronionych, sprawę można zgłosić do regionalnej dyrekcji ochrony środowiska.

Samo niezadowolenie z decyzji gminy nie oznacza jednak, że każdy mieszkaniec może zaskarżyć zezwolenie na wycinkę. Możliwość udziału w postępowaniu i korzystania ze środków odwoławczych zależy od posiadania statusu strony lub szczególnych uprawnień przyznanych przez przepisy.

Wycinka drzew: podsumowanie

Samorząd nie musi uzyskiwać zgody mieszkańców na każdą wycinkę drzew z nieruchomości gminnych. Nie oznacza to jednak, że może podejmować takie działania bez ograniczeń. W zależności od sytuacji konieczne jest uzyskanie zezwolenia, przeprowadzenie wymaganych uzgodnień, uwzględnienie ochrony gatunkowej lub konserwatorskiej, a niekiedy również wykonanie nasadzeń zastępczych.

Tak więc mieszkańcy nie mają automatycznego prawa weta wobec decyzji o usunięciu drzewa. Jednak mogą domagać się informacji o przyczynach wycinki i sprawdzać, czy została przeprowadzona zgodnie z przepisami. W określonych postępowaniach mają również możliwość zgłaszania uwag i wniosków.

Dlatego każdą budzącą wątpliwości wycinkę warto oceniać indywidualnie. Najważniejsze jest ustalenie, kto odpowiada za nieruchomość, czy wymagane było zezwolenie, jakie przepisy ochronne mają zastosowanie i czy właściwe organy dopełniły wszystkich formalności. Dzięki temu dyskusja o usuwaniu drzew może opierać się nie tylko na emocjach, ale przede wszystkim na faktach i obowiązującym prawie.

Źródło: Ustawa o ochronie przyrody, Ustawa o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie oraz o ocenach oddziaływania na środowisko, Ustawa o dostępie do informacji publicznej