Nienależycie zabezpieczone nieruchomości Skarbu Państwa? Wnioski z kontroli NIK

fot. Adobe Stock

Najnowszy audyt Najwyższej Izby Kontroli wykazał istotne uchybienia w gospodarowaniu nieruchomościami Skarbu Państwa. Ponad 5 tysięcy państwowych działek nie zostało ujętych w ewidencji zasobu. Co więcej, blisko dwie trzecie skontrolowanych nieruchomości było użytkowanych bez formalnego tytułu prawnego przez osoby trzecie. Luki w nadzorze ze strony organów wykonawczych samorządów przełożyły się na ubytki w dochodach publicznych oraz przypadki utraty prawa własności w drodze zasiedzenia.

Gospodarowanie majątkiem Skarbu Państwa wymaga staranności i stałego nadzoru. Jednak jak pokazuje najnowszy audyt Najwyższej Izby Kontroli system ten mierzy się z głębokimi problemami organizacyjnymi. Okazuje się, że tysiące państwowych nieruchomości funkcjonuje poza oficjalną ewidencją. To skutek braku bieżącej weryfikacji rejestrów, luk w cyfryzacji oraz zaniedbań w wizjach lokalnych. Skutki tych zaniedbań to nie tylko mniejsze wpływy do budżetu z tytułu podatków i dzierżaw. Niosą one również ryzyko bezpowrotnej utraty państwowych gruntów w drodze zasiedzenia.

Trudności w ewidencjonowaniu i wyzwania nadzoru właścicielskiego

Gospodarowanie nieruchomościami Skarbu Państwa stanowi ważny element zarządzania mieniem publicznym. Zadanie to zostało powierzone starostom oraz prezydentom miast na prawach powiatu. Niewątpliwie od organów tych  wymaga się staranności i zapewnienia pełnej zgodności podejmowanych działań ze stanem faktycznym i prawnym. Jednak wyniki inspekcji przeprowadzonej przez Najwyższą Izbę Kontroli w 17 jednostkach pokazują złożoną skalę problemów organizacyjnych.

W wielu przypadkach ewidencje zasobu nie były na bieżąco weryfikowane z danymi zawartymi w Ewidencji Gruntów i Budynków (EGiB). Pełną zgodność rejestrów wykryto jedynie w dwóch z 16 badanych jednostek. W efekcie w wykazach zabrakło ponad 5 tysięcy państwowych działek oraz niemal 300 budynków. Jednocześnie ujmowano w nich nieruchomości, które z przyczyn prawnych nie powinny się tam znajdować.

Główne wnioski z kontroli NIK

• Użytkowanie gruntów bez umów: oględziny 503 działek przeprowadzone w 15 jednostkach wykazały, że 315 z nich (ponad 62%) wykorzystywano bez formalnej umowy – m.in. jako prywatne ogródki, przydomowe posesje czy tereny uprawne.

• Kwestia zasiedzenia nieruchomości: w latach 2022–2025 braki w pełnej weryfikacji stanu prawnego przyczyniły się do prawomocnej utraty w drodze zasiedzenia nieruchomości Skarbu Państwa o wartości 3,1 mln zł. Łączna wartość gruntów objętych takimi postępowaniami wyniosła ponad 11,5 mln zł.

• Nieścisłości w rozliczeniach podatkowych: skontrolowane jednostki mierzyły się z trudnościami w prawidłowym realizowaniu obowiązków podatkowych. Z powodu luk w ewidencjach corocznie opodatkowaniem nie obejmowano około 3,7 tys. działek oraz 600 gruntów leśnych, dochodziło też do opóźnień w regulowaniu zobowiązań podatkowych.

• Koszty porządkowania terenów: Prawie połowa starostw ponosiła dodatkowe wydatki związane z utrzymaniem nieużytkowanych lub porzuconych działek. Na likwidację dzikich wysypisk odpadów, wycinkę zagrażających drzew oraz zabezpieczanie terenu przeznaczono łącznie blisko 450 tys. zł ze środków publicznych.

Podsumowanie: potrzeba usprawnienia systemów zarządzania nieruchomościami Skarbu Państwa 

Ustalenia Najwyższej Izby Kontroli wskazują na pilną potrzebę uszczelnienia dotychczasowego modelu nadzoru nad nieruchomościami Skarbu Państwa. Niewystarczająca aktywność weryfikacji terenu sprzyja bezumownemu korzystaniu z majątku publicznego. Ponadto ogranicza potencjalne dochody budżetowe z tytułu dzierżaw i podatków. Co więcej, w poszczególnych przypadkach stwarza ryzyko utraty praw do gruntów.

NIK zwraca uwagę, że kluczowym krokiem w stronę uszczelnienia systemu jest cyfryzacja oraz bieżąca integracja ewidencji zasobu z danymi katastralnymi, połączona z regularnymi kontrolami w terenie. Wnioski z inspekcji skierowano do wojewodów w celu podjęcia działań naprawczych i wzmocnienia procedur kontrolnych.

Źródło: NIK