Wymiana eternitu: dlaczego pomoc państwa utknęła w martwym punkcie?

fot. Munipro.pl/Gemini

Wymiana eternitu na polskich dachach miała zakończyć się w 2032 roku. Taki był plan, ale rzeczywistość brutalnie weryfikuje rządowe obietnice. Jeśli masz na swoim domu eternit, doskonale wiesz, z czym to się wiąże: strach o zdrowie, biurokracja i przede wszystkim – ogromne koszty. Raport Najwyższej Izby Kontroli (NIK) z 2022 roku oraz tegoroczna wymiana pism między Związkiem Gmin Wiejskich RP (ZGWRP) a ministerstwami pokazują jasno, że system pomocy obywatelom po prostu utknął w martwym punkcie.

Zgodnie z unijnymi i krajowymi przepisami, azbest staje się w Polsce nielegalny po 31 grudnia 2032 roku. Do tego czasu ma zakończyć się wymiana eternitu na polskich dachach na inne, zdrowsze pokrycia. Czasu zostało niewiele, a postępy są znikome. Raport NIK odsłania zatrważające dane: w ciągu pierwszych 12 lat trwania programu usunięto zaledwie 17% zinwentaryzowanego azbestu.

Co to oznacza dla nas? Przy obecnym tempie prac, Polska oczyści się z rakotwórczego eternitu nie za 6 lat, ale za około 50 do 60 lat (a w niektórych regionach potrwa to ponad wiek!). Jako właściciel domu zostajesz z tyłu, uwięziony między ustawowym obowiązkiem a brakiem realnego wsparcia ze strony państwa.

Wymiana eternitu: pułapka darmowego demontażu, a co z nowym dachem?

Największy problem, z jakim mierzy się każdy Kowalski chcący pozbyć się eternitu, to konstrukcja rządowych dotacji. Mianowicie gmina może sfinansować bezpieczny demontaż, spakowanie i wywóz azbestu na wysypisko. To oczywiście ogromny koszt – co do tego nie ma wątpliwości. Jednak koszt zakupu nowych blachodachówek czy dachówek oraz opłacenie ekipy dekarskiej, która położy nowy dach, musisz pokryć w 100% z własnej kieszeni.

Dla przeciętnego gospodarstwa domowego to wydatek rzędu kilkunastu lub kilkudziesięciu tysięcy złotych. W efekcie wielu mieszkańców, choć chciałoby żyć bezpiecznie, rezygnuje ze zgłoszenia, bo zwyczajnie nie stać ich na nowy dach. Oczywiście termin ostatecznego usunięcia całego azbestu z dachów zbliża się nieubłaganie. To już nie dwadzieścia kilka lat, jak w momencie startu działań zmierzających do pozbycia się szkodliwej substancji. To już nawet nie dekada….to jedynie 6 lat.

Samorządy apelują, ministerstwa odpowiadają wymijająco

Związek Gmin Wiejskich RP (ZGWRP) głośno stanął w obronie mieszkańców, postulując powiązanie usuwania azbestu z programem „Czyste Powietrze”. Logika była prosta: skoro ocieplasz dom i wymieniasz kocioł, państwo powinno dorzucić się też do nowego, bezpiecznego dachu po ściągnięciu eternitu. ZGWRP postulował też o stałą pulę minimum 150–200 mln zł rocznie na ten cel.

Jak na ten głos obywateli i gmin odpowiedziały resorty? Ministerstwo Klimatu i Środowiska (MKiŚ) twierdzi, że zainteresowanie funduszami ze strony beneficjentów (czyli nas) było dotąd mniejsze niż dostępne pule środków, dlatego wniosek o znaczne zwiększenie funduszy jest nieuzasadniony. Przypomnijmy, że kwota na ten rok to prawie 50 mln złotych. Prezentując to stanowisko, Resort wydaje się pomijać oczywistą kwestię stanowiącą źródło problemu, o której wszyscy wiedzą, ale nikt się nią nie zajmuje. Niewątpliwie w tym przypadku brak chętnych wynika z faktu, że wielu właścicieli nieruchomości nie stać na sfinansowanie drugiej części inwestycji – czyli zakupu i montażu nowego dachu.

Z kolei Ministerstwo Rozwoju i Technologii (MRiT) w oficjalnym piśmie do Związku Gmin Wiejskich RP poinformowało o podjęciu prac nad zmianami legislacyjnymi. Resort przygotowuje modyfikację przepisów, która ma otworzyć drzwi do finansowania zakupu i montażu nowych pokryć dachowych w ramach programów unijnych. Zmiany te mają na celu umożliwienie tzw. „projekcji komplementarnych” – czyli w praktyce: legalnego łączenia pieniędzy na usuwanie rakotwórczego azbestu z dotacjami na nowy, bezpieczny dach dla mieszkańca. Ponadto w piśmie pojawia się także kwestia zabezpieczenia trwałego wyrobów. Od razu podkreślamy, że chodzi tu o instalacje zawierające azbest znajdujące się w gruncie, a nie na powierzchniach dachów. Niemniej wydaje się, że pod naciskiem społecznym rząd w końcu zaczyna rozumieć, że zmian w przepisach i programach wsparcia usunięcie azbestu do 2032 roku pozostanie jedynie na papierze.

Wymiana eternitu: co musisz zrobić jako właściciel nieruchomości?

Mimo patowej sytuacji na linii rząd-samorząd, prawo nakłada na Ciebie konkretne obowiązki. Jeśli na Twojej posesji znajduje się azbest, pamiętaj o procedurach, które chronią Cię przed ewentualnymi karami urzędowymi:

Wymiana eternitu: nadzieja w presji i zmianach prawa

Trwałość płyt eternitowych szacuje się na około 30 lat. Większość z nich kładziono w latach 70. i 80. XX wieku, co oznacza, że ich bezpieczny czas użytkowania już dawno minął. Zwietrzały materiał pod wpływem deszczu i wiatru zaczyna pękać, uwalniając do powietrza mikroskopijne, rakotwórcze włókna.

Raport NIK ma już prawie cztery lata, ale sytuacja nie uległa zmianie. Przypomnijmy, że,ostatni scentralizowany nabór wniosków na usuwanie pokryć dachowych zawierających azbest miał miejsce w maju. Podkreślmy, że tak jak poprzednie programy dotacyjne, wspierane były tylko usuwanie i utylizacja azbestu. Dlatego organizacje samorządowe reprezentujące mieszkańców nie odpuszczają. Do rządu płyną jasne wnioski o natychmiastowe zintensyfikowanie prac legislacyjnych. Chodzi o stworzenie realnego systemu dopłat dla osób fizycznych do zakupu nowych pokryć dachowych.

Podsumowanie: zapytaliśmy, co dalej z wymianą eternitu?

W obliczu patowej sytuacji i braku odzewu władz centralnych na apele samorządów, redakcja Munipro.pl oficjalnie zwróciła się z pytaniami do Ministerstwa Klimatu i Środowiska. Zapytaliśmy resort o powody konsekwentnej odmowy rozszerzenia dotacji o zakup i montaż nowych dachów. Dociekamy, dlaczego rządzący nie chcą wykorzystać na ten cel chociażby środków z Funduszu Modernizacyjnego lub wdrożyć postulowanego przez Związek Gmin Wiejskich RP rozwiązania, jakim byłoby powiązanie wymiany dachu z programem „Moje Ciepło”.

Przypomnieliśmy urzędnikom, że druzgocący raport NIK obnażający porażkę dotychczasowych działań jest znany już od czterech lat. Zdajemy sobie sprawę, że ten dokument powstał jeszcze za czasów poprzedniego rządu. Jednak zapytaliśmy obecne władze, jakie konkretne kroki podjęły w celu przyspieszenia prac. Oczywiście nie mamy na myśli powtarzania tego samego, nieskutecznego schematu opartego wyłącznie na utylizacji eternitu. Oczekujemy również wyjaśnień w kwestii rzekomo „wystarczającego” budżetu. Ministerstwo twierdzi bowiem, że funduszy nie brakuje – to Polacy nie składają wniosków. Dlatego zapytaliśmy wprost, czy urzędnicy dostrzegają korelacji między niskim wykorzystaniem dotacji a brakiem dopłat do nowych materiałów budowlanych i ich montażu

Na koniec poprosiliśmy o jasnej deklaracji, czy resort planuje stworzyć dedykowany komponent dla mieszkańców wsi i małych miasteczek w ramach programu „Czyste Powietrze”. Z kolei nasze ostatnie pytanie brzmiało: „jeżeli MKiS nie planuje uruchomienia dedykowanych instrumentów wsparcia obejmujących także zakup nowych pokryć dachowych i ich montażu, jakie inne działania mają spowodować przyśpieszenie usunięcia azbestu z dachów i jego zniknięcie z polskich miejscowości w przewidywalnym czasie?”  Gdy tylko Ministerstwo Klimatu i Środowiska prześle odpowiedzi na nasze pytania, podzielimy się nim na łamach Munipro.pl. Miejmy nadzieję, że stanie się wtedy jasne, jaki jest pomysł rządu na wyjście z tego klinczu.

Źródło: materiały własne