Seniorzy w gminach potrzebują nie tylko opieki. NIK: samorządy muszą przygotować się na starzenie mieszkańców

fot. Adobe Stock

Starzejące się społeczeństwo coraz mocniej wpływa na funkcjonowanie polskich gmin. Ostatnia kontrola Najwyższej Izby Kontroli pokazuje, że problemem nie jest wyłącznie liczba dostępnych usług dla seniorów, ale także sposób rozpoznawania ich potrzeb. W wielu samorządach wsparcie uruchamiane jest dopiero wtedy, gdy starsza osoba sama poprosi o pomoc. Tymczasem seniorzy w gminach będą coraz liczniejsi. To oznacza konieczność dostosowania lokalnych usług, transportu, infrastruktury i przestrzeni publicznej do ich potrzeb. 

Starzenie się mieszkańców staje się jednym z najważniejszych wyzwań stojących przed samorządami. Rosnąca liczba seniorów oznacza nie tylko większe zapotrzebowanie na usługi opiekuńcze i pomoc społeczną. Konieczne staje się również dostosowanie lokalnej infrastruktury, transportu, przestrzeni publicznych oraz usług świadczonych blisko miejsca zamieszkania. Jak pokazuje Najwyższa  Izba Kontroli, część gmin wciąż nie rozpoznaje w wystarczającym stopniu przyszłych potrzeb starszych mieszkańców. Oznacza to, że przygotowanie samorządów do zmian demograficznych powinno obejmować nie tylko reagowanie na już istniejące problemy, lecz także długofalowe planowanie.

Polska szybko się starzeje. Samorządy muszą reagować wcześniej

Według danych przedstawionych przez NIK udział osób starszych w populacji Polski wzrósł z około 17 proc. w 2005 r. do ponad 26 proc. w 2024 r. Z prognoz przywołanych przez Izbę wynika natomiast, że w 2060 r. osoby starsze mogą stanowić ponad 38 proc. mieszkańców kraju. Wraz z wiekiem rośnie również zapotrzebowanie na pomoc w codziennym funkcjonowaniu.

To oznacza, że polityka senioralna nie może być traktowana wyłącznie jako reagowanie na sytuacje kryzysowe. Samorząd musi wiedzieć, jak zmienia się struktura wieku mieszkańców i gdzie w przyszłości może pojawić się największe zapotrzebowanie na pomoc.

To właśnie z rozpoznawaniem potrzeb seniorów NIK zidentyfikowała jeden z najważniejszych problemów. Kontrola przeprowadzona w 19 gminach wiejskich i miejsko-wiejskich wykazała, że tylko 9 z nich posiadało odrębne programy skierowane do seniorów. W pozostałych kwestie dotyczące osób starszych były ujmowane w szerszych strategiach rozwiązywania problemów społecznych. Jednocześnie przeprowadzane diagnozy nie obejmowały prognoz liczby seniorów, którzy w przyszłości będą potrzebowali wsparcia.

Pomoc często zaczyna się dopiero wtedy, gdy senior zgłosi problem

NIK zwraca uwagę, że w kontrolowanych gminach nie funkcjonował system identyfikowania samotnych osób starszych. Nie prowadzono również odrębnych baz danych dotyczących ich sytuacji. Informacje o potrzebujących pomocy trafiały do ośrodków pomocy społecznej najczęściej w ramach standardowych procedur albo poprzez zgłoszenia pochodzące od samych seniorów, ich rodzin, sąsiadów, policji czy placówek ochrony zdrowia.

W efekcie system może nie obejmować osób, które jeszcze nie korzystają z pomocy, ale w przyszłości mogą jej potrzebować. Dotyczy to szczególnie seniorów mieszkających samotnie, a także osób mających ograniczony dostęp do transportu czy mieszkających w budynkach niedostosowanych do ich potrzeb.

Problem jest szczególnie widoczny na obszarach wiejskich. NIK wskazuje tutaj m.in. na wykluczenie komunikacyjne, nierównomierne rozmieszczenie infrastruktury oraz migrację młodszych mieszkańców jako źródła problemów. Czynniki te mogą zwiększać ryzyko samotności i utrudniać korzystanie z dostępnych usług.

Nie tylko opieka społeczna. Potrzebna jest zmiana całej gminy

Starzenie się mieszkańców jest wyzwaniem szerszym niż funkcjonowanie ośrodków pomocy społecznej. Wymaga spojrzenia na gminę jako całość: sposób organizacji transportu, dostępność usług publicznych, lokalizację placówek, stan chodników, możliwość poruszania się po przestrzeni publicznej czy dostęp do miejsc aktywności społecznej.

To temat, który dotyczy również miast. Na początku roku na Munipro.pl pisaliśmy o tym, że zmiana struktury wieku mieszkańców będzie wymagała dostosowania sposobu funkcjonowania miejskiej przestrzeni i usług. Warto wrócić do materiału Starzejąca się populacja w Polsce – jak przygotować na to miasta?.

W praktyce oba materiały składają się w jedną całość. Okazuje się, że niezależnie od wiejskiego lub miejskiego charakteru gminy występuje potrzeba projektowania samorządowych inwestycji z uwzględnieniem specyficznych potrzeb osób starszych. Znaczenie mogą mieć rozwiązania ułatwiające przemieszczanie się, dostęp do usług w miejscu zamieszkania czy tworzenie lokalnych miejsc spotkań.

Usługi blisko domu są szczególnie ważne

Kontrola NIK pokazuje, że dla seniorów istotną formą wsparcia pozostają usługi świadczone w miejscu zamieszkania. Pozwalają one osobom starszym dłużej funkcjonować we własnym domu i obejmują m.in. pomoc w codziennych czynnościach gospodarczych, żywieniowych czy organizacyjnych.

NIK wskazuje również na rozwój usług sąsiedzkich. Wśród kontrolowanych ośrodków oferowało je 13 z 19 gmin. Ich zakres obejmuje m.in. pomoc w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych, podstawową pomoc higieniczno-pielęgnacyjną oraz – w miarę możliwości – podtrzymywanie kontaktów z otoczeniem.

To rozwiązanie pokazuje, że odpowiedź na starzenie się społeczeństwa nie zawsze musi oznaczać budowę dużych instytucji. W wielu przypadkach ważniejsze może być stworzenie sieci lokalnych usług, które pozwalają reagować na potrzeby mieszkańców możliwie blisko ich miejsca zamieszkania.

Domy i kluby seniora jako element lokalnej infrastruktury

Drugim ważnym elementem systemu są dzienne formy wsparcia. W ramach programu Senior+ aż 16 z 19 skontrolowanych gmin zapewniało miejsca w ośrodkach wsparcia. Dokładnie rzecz biorąc, dzienne Domy Senior+ funkcjonowały w siedmiu gminach, a Kluby Senior+ w jedenastu.

Takie placówki pełnią funkcję szerszą niż zapewnienie opieki. W kontrolowanych jednostkach oferowano m.in. wsparcie socjalne, edukacyjne, kulturalne, rekreacyjne, ruchowe i terapeutyczne. Z punktu widzenia samorządu są więc również elementem przeciwdziałania izolacji społecznej i tworzenia lokalnej sieci aktywności mieszkańców.

Jednocześnie NIK zwróciła uwagę na problemy związane z finansowaniem oraz trwałością takich działań. W jednej z placówek przez cały okres kontroli nie zatrudniano fizjoterapeuty z powodu braku środków. Izba wskazała również, że opóźnione przekazywanie dofinansowania może utrudniać terminowe zatrudnianie specjalistów i ograniczać ciągłość usług.

Ponad 12 proc. gmin wiejskich i miejsko-wiejskich bez podstawowych usług opiekuńczych

Jednym z najbardziej konkretnych ustaleń kontroli są dane dotyczące dostępności usług w miejscu zamieszkania. Z informacji zebranych przez NIK od wojewodów wynika, że w latach 2022–I połowa 2025 r. w 275 gminach wiejskich i miejsko-wiejskich, czyli w ponad 12 proc. takich jednostek, nie świadczono osobom starszym usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania. W 185 gminach seniorzy nie mieli możliwości skorzystania z żadnej z analizowanych form usług opiekuńczych, specjalistycznych lub sąsiedzkich.

Nie oznacza to oczywiście, że każda z tych gmin nie zapewniała seniorom żadnej formy pomocy. Dane dotyczą konkretnych usług objętych analizą NIK i pokazują przede wszystkim zróżnicowanie dostępności wsparcia w miejscu zamieszkania.

Dla samorządów jest to jednak ważny sygnał dotyczący planowania lokalnych usług. Wraz ze wzrostem liczby osób starszych zapotrzebowanie może rosnąć także w gminach, które obecnie nie odczuwają jeszcze dużej presji na system pomocy.

Samorząd powinien wiedzieć, ilu mieszkańców będzie potrzebowało wsparcia

Wnioski NIK wskazują na potrzebę stałego rozpoznawania sytuacji osób starszych. Chodzi nie tylko o liczbę seniorów, ale również o ich sytuację rodzinną, bytową, dochodową i zdrowotną oraz lokalne uwarunkowania wpływające na możliwość samodzielnego funkcjonowania.

Takie podejście zmienia sposób myślenia o polityce senioralnej. Zamiast czekać na zgłoszenie problemu, gmina może planować działania z wyprzedzeniem: analizować strukturę wieku mieszkańców, lokalizować obszary o słabszym dostępie do usług, uwzględniać potrzeby seniorów przy projektowaniu transportu i przestrzeni publicznej oraz rozwijać usługi świadczone możliwie blisko domu.

Starzenie się społeczeństwa to także zadanie dla miejskiej infrastruktury

W debacie o starzeniu się społeczeństwa często koncentrujemy się na świadczeniach, opiece i finansowaniu pomocy społecznej. Tymczasem dla samorządu równie ważne staje się pytanie, czy miasto i gmina są zaprojektowane tak, aby można było w nich wygodnie i bezpiecznie żyć również w starszym wieku.

Dotyczy to m.in. transportu publicznego, ciągów pieszych i dostępności budynków publicznych.  Do tego dochodzi właściwa lokalizacja usług, terenów rekreacyjnych oraz miejsc umożliwiających kontakt z innymi mieszkańcami. Im dłużej senior może samodzielnie korzystać z lokalnej infrastruktury i usług, tym mniejsze staje się zapotrzebowanie na bardziej intensywne formy pomocy.

Kontrola NIK nie jest więc wyłącznie raportem o opiece społecznej. Pokazuje również szersze wyzwanie stojące przed samorządami: planowanie gminy w warunkach zmieniającej się struktury demograficznej.

Seniorzy w gminach: samorządy muszą przygotować się na zmianę

NIK wskazuje, że opieka w miejscu zamieszkania jest najbardziej oczekiwaną przez seniorów formą pomocy. Podkreślmy, że zorganizowanie usług opiekuńczych, specjalistycznych i sąsiedzkich należy do obowiązkowych zadań własnych gmin. Izba postuluje również stałe rozpoznawanie sytuacji osób starszych i podejmowanie działań pozwalających obejmować pomocą osoby jej potrzebujące.

Dla samorządów oznacza to konieczność patrzenia na starzenie się mieszkańców nie jako na problem przyszłości, lecz jako na jeden z czynników kształtujących bieżące działania. Co ważne, już dziś powinny one wpływać na planowanie lokalnych usług i inwestycji. Nie chodzi wyłącznie o stworzenie większej liczby miejsc w placówkach opiekuńczych. Równie ważne jest takie organizowanie gminy, aby seniorzy mogli jak najdłużej zachować samodzielność. To oznacza także korzystanie z lokalnych usług i pozostanie aktywnymi członkami społeczności.

Źródło: Najwyższa Izba Kontroli, materiały własne