Od wyzwania do zasobu. Odpady źródłem energii dla samorządów?

Gospodarka odpadami może być nie tylko obowiązkiem samorządów i problemem środowiskowym, ale również elementem lokalnej transformacji energetycznej. Odpady mogą być źródłem energii dla samorządów – przekonywali o tym uczestnicy panelu „Od wyzwania do zasobu – rola odpadów w transformacji energetycznej samorządów i przemysłu”, który odbył się podczas szóstej edycji Forum Miasteczek Polskich w Warszawie.

Podczas jednego z wielu spotkań podczas zakończonego wczoraj 6. Forum Miasteczek Polskich specjaliści dyskutowali  odpady przemysłowe i komunalne mogą zostać wykorzystane do produkcji energii i ciepła. W dyskusji wzięli udział Bartłomiej Jaszcz, burmistrz gminy Janikowo, Paweł Augustyn, zastępca prezesa Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, Paweł Ciećko, zastępca dyrektora Departamentu Środowiska Urzędu Marszałkowskiego Województwa Małopolskiego, oraz Piotr Kapuściński – przedstawiciel Qemetica, czyli dawnego Ciechu.

Temat wpisywał się w szerszy program Forum, w którym znalazły się m.in. pytania o to, jak samorządy mogą obniżać koszty energii, dążyć do większej samowystarczalności energetycznej oraz taniej i efektywniej gospodarować odpadami.

Janikowo: zmiana technologii wymusiła nowe podejście do odpadów

Przykład Qemetica pokazał, że inwestycje związane z zagospodarowaniem odpadów mogą być bezpośrednio związane ze zmianami zachodzącymi w przemyśle.

Jak przypomniał przedstawiciel Qemetica, pierwszy projekt dotyczący zagospodarowania odpadów był związany ze zmianą technologii produkcji. Dla zakładu w Inowrocławiu zmiana ta miała zasadnicze znaczenie, ponieważ pozwalała kontynuować produkcję sody kalcynowanej. Jednak historia zakładu w Janikowie wyglądała inaczej. W mieście produkcja sody została zakończona, ale Qemetica podtrzymała produkcję ciepła dla dla lokalnego systemu ogrzewania domów i mieszkań.

W ocenie przedstawiciela przedsiębiorstwa pokazuje to, że relacje dużego zakładu przemysłowego z lokalną społecznością nie muszą kończyć się wraz ze zmianą profilu produkcji. Mogą natomiast ewoluować w kierunku nowych przedsięwzięć związanych m.in. z energetyką i gospodarką odpadami.

Odpady jako koło zamachowe lokalnej gospodarki

Przedstawiciel Qemetica zwracał uwagę na znaczenie dialogu przedsiębiorstwa ze społecznością lokalną. Podkreślał, że powinien on opierać się na poczuciu odpowiedzialności za miejsce, w którym prowadzona jest działalność gospodarcza. W tym ujęciu zagospodarowanie odpadów przestaje być wyłącznie kwestią środowiskową. Może stać się elementem lokalnej gospodarki – generować inwestycje, tworzyć miejsca pracy i wspierać rozwój infrastruktury.

Przedstawiciel Qemetica wskazywał również na rolę dużego biznesu w podnoszeniu standardów technologicznych. Inwestor przemysłowy może w takim modelu wnosić nie tylko kapitał, lecz także rozwiązania technologiczne i doświadczenie związane z realizacją i prowadzeniem dużych instalacji.

Paweł Ciećko: BAT ma znaczenie dla nowych instalacji

Do kwestii standardów środowiskowych odniósł się Paweł Ciećko, zastępca dyrektora Departamentu Środowiska Urzędu Marszałkowskiego Województwa Małopolskiego, a wcześniej główny inspektor ochrony środowiska.

W jego ocenie jednym z argumentów przemawiających za projektami realizowanymi przez Qemetica lub inne duże koncerny przemysłowe dotąd nie związane z biznesem odpadowym jest większy kredyt społecznego zaufania dla takich organizacji. Innymi słowy, przystępują one do inwestycji z „czystą kartą”. Jednocześnie ekspert podkreślał znaczenie stosowania najlepszych dostępnych technik, czyli BAT (Best Available Techniques), przy projektowaniu i eksploatacji instalacji termicznego przekształcania odpadów. W tym kontekście Paweł Ciećko zwracał uwagę na rozwiązania ograniczające uciążliwości zapachowe. Jednym z nich jest utrzymywanie w instalacjach podciśnienia, dzięki któremu powietrze z obszarów przyjmowania i magazynowania odpadów nie wydostaje się na zewnątrz, w praktyce eliminując uciążliwość zakładu dla otoczenia.

W dyskusji wskazywano, że współczesne instalacje termicznego przetwarzania odpadów podlegają rygorystycznym wymaganiom dotyczącym emisji oraz monitoringowi środowiskowemu. Według przedstawionych podczas panelu informacji takie zakłady są stale monitorowane pod kątem m.in. jakości powietrza, wody i pozostałości z produkcji, a także podlegają okresowym kontrolom.

Polska potrzebuje nowych mocy przetwarzania odpadów

Jednym z głównych tematów panelu była skala potrzeb inwestycyjnych. Paweł Augustyn, zastępca prezesa Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, zwrócił uwagę na obecne dotkliwe ograniczenia w zakresie przetwarzania odpadów przemysłowych.

Według danych przedstawionych podczas dyskusji w Polsce powstaje około 2 mln ton odpadów niebezpiecznych, z których 800 tyś ton nadaje się do przetworzenia. Jednak możliwości krajowych instalacji są nieporównanie mniejsze. Augustyn wskazywał, że obecne instalacje mogą przetworzyć jedynie około 200 tys. ton, co oznacza istotny deficyt mocy przerobowych.

Problem ma dotyczyć również konkretnych rodzajów odpadów przemysłowych. Jak wskazywał przedstawiciel NFOŚiGW, w Polsce brakuje instalacji przystosowanych do przetwarzania niektórych odpadów powstających w przemyśle. To właśnie tę lukę mają częściowo wypełniać nowe inwestycje w instalacje termicznego przekształcania odpadów.

NFOŚiGW zapowiada program dla spalarni przemysłowych

Paweł Augustyn poinformował podczas panelu o planowanym przez NFOŚiGW programie wsparcia dla spalarni przemysłowych. Z przedstawionych informacji wynika, że poziom dofinansowania inwestycji może sięgać 45 proc. Co ważne, część mocy przerobowych nowych instalacji ma zostać zabezpieczona również na potrzeby zagospodarowania nielegalnie zdeponowanych odpadów.

Niewątpliwie dla samorządów i przedsiębiorstw oznacza to możliwość pojawienia się nowych modeli współpracy. Instalacja termicznego przekształcania może bowiem jednocześnie rozwiązywać problem zagospodarowania określonego strumienia odpadów i dostarczać energię lub ciepło.

Spalarnia jako element lokalnego systemu energetycznego

W trakcie panelu dużo miejsca poświęcono możliwości wykorzystania energii powstającej podczas termicznego przekształcania odpadów. Paweł Augustyn wskazywał, że spalanie odpadów staje się źródłem relatywnie taniego ciepła. W jego ocenie koszt takiego ciepła zwykle jest niższy niż pozyskanego z innych źródeł.

To szczególnie istotne z punktu widzenia miast, które posiadają lokalne systemy ciepłownicze i jednocześnie muszą znaleźć sposób na ograniczenie kosztów ich funkcjonowania. W takim modelu odpady mogą zostać potraktowane jako lokalny zasób energetyczny. Nie oznacza to jednak rezygnacji z wymagań środowiskowych. Jak już wspomnieliśmy, instalacje muszą spełniać określone standardy emisji i pozostają objęte monitoringiem oraz kontrolą.

Austria pokazuje, że spalarnia może funkcjonować w mieście

Podczas dyskusji przywołano również przykład Austrii. Jak wskazywali uczestnicy panelu, instalacja termicznego przekształcania odpadów może funkcjonować także w bezpośrednim sąsiedztwie zabudowy miejskiej. Jako przykład podano spalarnię znajdującą się w centrum Wiednia. Rzeczywiście, instalacja Spittelau zlokalizowana jest w dzielnicy Althangrund opisywanej jako okolica głównie mieszkalna.

Dla polskich samorządów może to być ważny punkt odniesienia w dyskusji o lokalizacji nowych instalacji. Jednocześnie sama technologia nie rozwiązuje problemu społecznej akceptacji. O powodzeniu inwestycji decydują również komunikacja z mieszkańcami, transparentność procesu oraz przedstawienie korzyści i zagrożeń związanych z konkretnym projektem.

Nowe miejsca pracy i wpływy podatkowe

Paneliści wskazywali również na gospodarcze korzyści związane z budową instalacji termicznego przekształcania odpadów.

Tego rodzaju inwestycja może oznaczać powstanie nowych miejsc pracy. Chodzi o stanowiska bezpośrednio przy instalacji oraz w firmach świadczących usługi na jej rzecz. Dla samorządu znaczenie mogą mieć również wpływy podatkowe związane z działalnością przedsiębiorstwa.

W przypadku lokalizacji dużej instalacji przemysłowej w gminie pojawia się więc możliwość połączenia kilku celów. Po pierwsze zagospodarowania odpadów, produkcji ciepła lub energii, a po drugie – stworzenia nowych miejsc pracy oraz zwiększenia aktywności gospodarczej.

Burmistrz Wałcza: bez dotacji trudno o inwestycje

Istotny głos w dyskusji pochodził również z sali. Burmistrz Wałcza zwrócił uwagę na dwa problemy, które mogą decydować o powodzeniu inwestycji w termiczne przetwarzanie odpadów.

Pierwszym są koszty. Jak wskazywał, bez zewnętrznego dofinansowania realizacja takich instalacji może być bardzo trudna. Drugim problemem jest społeczny sprzeciw wobec inwestycji. Instalacje związane ze spalaniem odpadów często budzą obawy mieszkańców, niezależnie od zastosowanej technologii i obowiązujących wymagań środowiskowych. To właśnie kwestia społecznej akceptacji może być jednym z najważniejszych wyzwań dla samorządów planujących tego typu przedsięwzięcia.

Paweł Augustyn: po decyzji kontrowersje często wygasają

W odpowiedzi na głosy dotyczące społecznego sprzeciwu Paweł Augustyn argumentował, że nie wszystkich mieszkańców można przekonać do inwestycji jeszcze na etapie dyskusji. Jednak w jego ocenie po zakończeniu procesu administracyjnego i wydaniu decyzji większość kontrowersji dotyczących inwestycji zwykle wygasa. Augustyn wskazywał przy tym na potrzebę rozstrzygania sporów i podejmowania decyzji zamiast prowadzenia niekończących się dyskusji.

Z punktu widzenia samorządów pozostaje jednak pytanie, jak prowadzić dialog społeczny. Niewątpliwie celem jest, aby mieszkańcy mieli dostęp do informacji o technologii, emisjach, monitoringu i rzeczywistym wpływie inwestycji na otoczenie.

Odpady jako element transformacji energetycznej

Dyskusja podczas Forum Miasteczek Polskich pokazała, że samorządowcy coraz częściej postrzegają odpady nie tylko jako koszt i obowiązek związany z ochroną środowiska. Zauważają, że w przypadku części strumieni mogą one stać się również paliwem dla instalacji produkujących energię i ciepło.

Dla JST oznacza to możliwość połączenia polityki odpadowej z energetyczną. Szczególnie interesujące może być to w miastach posiadających własne systemy ciepłownicze, zakłady przemysłowe lub dostęp do dużych strumieni odpadów, które wymagają zagospodarowania. Jednocześnie budowa instalacji termicznego przekształcania odpadów wymaga odpowiedniego finansowania. Niezbędne jest ponadto spełnienie wymagań środowiskowych oraz przygotowanie do dialogu z mieszkańcami. Jak wynikało z dyskusji, właśnie połączenie tych trzech elementów – technologii, finansowania i społecznej akceptacji – będzie decydowało o możliwości realizacji kolejnych projektów.

Podsumowanie

Panel „Od wyzwania do zasobu – rola odpadów w transformacji energetycznej samorządów i przemysłu” pokazał, że gospodarka odpadami da się łączyć z lokalną polityką energetyczną i rozwojem gospodarczym. Przedstawiciele samorządów, administracji środowiskowej, NFOŚiGW i przemysłu wskazywali na deficyt mocy przerobowych oraz potrzebę inwestowania w nowe instalacje. Jednocześnie zwracano uwagę na konieczność stosowania odpowiednich technologii, monitoringu środowiskowego i zapewnienia finansowania – w tym środków publicznych. Samorządom pozostaje także wyzwanie związane z dialogiem z mieszkańcami. To dlatego, że nawet inwestycja oferująca nowe źródło ciepła, miejsca pracy i dodatkową aktywność gospodarczą może spotkać się z lokalnym sprzeciwem.

Źródło: Forum Miasteczek Polskich, materiały własne