Lokalna energia bez tajemnic: spóldzielnie energetyczne w praktyce

fot. Adobe Stock

Czy wiesz, że Twoja gmina, lokalna firma lub gospodarstwo rolne mogą stać się samowystarczalne energetycznie? Spółdzielnia energetyczna to klucz do niższych rachunków, niezależności i bezpieczeństwa. Sprawdź, jak działają, jakie niosą korzyści i jak założyć taką wspólnotę krok po kroku.

Na Munipro.pl dużo piszemy o odnawialnych źródłach energii i dotacjach do zakładania takich instalacji. W ostatnich tygodniach interweniowaliśmy w Ministerstwie Klimatu i Środowiska, aby wyjaśnić, kto może ubiegać się o dofinansowanie z programu przydomowe magazyny energii. Jest jednak jeszcze jeden aspekt tematu OZE, który warto poruszyć – spółdzielnie energetyczne. Czy naprawdę pozwalają na bardziej korzystne zasady rozliczeń za wyprodukowany prąd? Kto moje je założyć i jak do nich przystąpić?

Czym jest spółdzielnia energetyczna?

Spółdzielnia energetyczna to forma społeczności energetycznej działającej na podstawie przepisów ustawy o odnawialnych źródłach energii. Umożliwia ona wspólne wytwarzanie, magazynowanie oraz zużywanie energii – głównie z odnawialnych źródeł (OZE) – przez grupę podmiotów działających lokalnie.

Najważniejsze cechy spółdzielni to działanie na obszarze maksymalnie trzech sąsiadujących gmin wiejskich, wiejsko-miejskich, ale również miejskich. Jest to instytucja zrzeszająca osoby fizyczne, firmy i jednostki samorządu, której głównym celem jest zaspokajanie potrzeb energetycznych członków, choć może ona także prowadzić działalność gospodarczą, Co ważne, spółdzielnia funkcjonuje jako „prosument zbiorowy”, czyli produkuje energię głównie na własne potrzeby.

Trzeba dodać, że spółdzielnia podlega również ograniczeniom skali:

• do 10 MW mocy dla energii elektrycznej,
• do 30 MW dla ciepła,
• do 40 mln m³ rocznej produkcji biogazu.

Spółdzielnia energetyczna: jakie daje korzyści?

Spółdzielnie energetyczne oferują realne korzyści, do których należą niższe koszty energii, specjalny system rozliczeń, większa niezależność, korzyści podatkowe oraz lokalny rozwój gospodarczy. Poniżej pokrótce opisujemy każdą z nich:

Niższe koszty energii
Członkowie mogą korzystać z preferencyjnych zasad rozliczeń energii oraz częściowych zwolnień z wybranych opłat (np. niektórych składników opłat dystrybucyjnych czy systemowych), jednak pod warunkiem spełnienia określonych, szczegółowych wymogów.

Specjalny system rozliczeń
Spółdzielnia korzysta z mechanizmu rozliczeń zbliżonego do net-meteringu, ale bardziej złożonego. Obejmuje on bilansowanie energii w ramach całej wspólnoty oraz preferencyjne rozliczanie nadwyżek. Nie ma niestety jednego stałego współczynnika dla wszystkich przypadków, choć w przestrzeni medialnej mówi się często o stosunku 1 do 0,6. Jednak jest to uproszczenie. Nie zawsze więc spółdzielnia może odebrać 0,6 kWh za każdą 1 kWh energii oddaną do sieci.

Większa niezależność energetyczna
Lokalna produkcja energii ogranicza wpływ wahań cen na rynku hurtowym i poprawia bezpieczeństwo energetyczne.

Korzyści podatkowe i regulacyjne
W określonych warunkach możliwe jest m.in. zwolnienie z akcyzy czy preferencyjne traktowanie energii zużywanej na potrzeby własne.

Rozwój lokalnej gospodarki
Środki wydawane na energię pozostają w regionie, wspierając inwestycje i lokalne miejsca pracy. Transformacja energetyczna w Polsce przyspiesza, a społeczności energetyczne są jednym z jej filarów. Dlatego spółdzielnie mogą ubiegać się o wsparcie finansowe m.in. w ramach programów publicznych, takich jak Krajowy Plan Odbudowy czy fundusze europejskie.

Warto jednak pamiętać, że te dofinansowania są konkursowe, czasowe i wymagają spełnienia określonych warunków. Innymi słowy, zało– nie są gwarantowane.

Jak założyć spółdzielnię energetyczną?

Proces tworzenia spółdzielni jest wieloetapowy i wymaga przygotowania zarówno organizacyjnego, jak i technicznego.

Krok 1: Zebranie inicjatorów, czyli minimum 10 osób fizycznych lub 3 podmioty (np. firmy, gminy). Co ważne, możliwa jest także struktura mieszana.

Krok 2: Analiza energetyczna. Niewątpliwie jest to kluczowy etap. Obejmuje on określenie zapotrzebowania na energię i dopasowanie do niego instalacji OZE. Spółdzielnia musi zużywać znaczną część energii na własne potrzeby (tzw. autokonsumpcja).

Krok 3: Statut i organizacja. Spóldzielnia energetyczna musi działać na podstawie sformalizowanych zasad. Należy więc stworzyć statut, który określi obszar działania, metody rozliczeń i strukturę zarządzania.

Krok 4: Rejestracja w KRS. Wpis do Krajowego Rejestru Sądowego oznacza formalne powołanie podmiotu.

Krok 5: Wpis do wykazu KOWR. Rejestr prowadzony przez Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa umożliwia korzystanie z systemu wsparcia, ulg i przywilejów, o których pisaliśmy w sekcji dotyczących korzyści płynących ze spółdzielni.

Krok 6: Umowy z operatorem i sprzedawcą energii. Ten finalny krok jest oczywiście niezbędny do funkcjonowania i rozliczeń.

Najczęstsze pytania dotyczące spółdzielni energetycznej

Czy można przystąpić do spółdzielni mając własną instalację OZE?
Tak. Posiadanie własnej instalacji (np. fotowoltaiki) nie wyklucza członkostwa. Instalacja może zostać włączona do bilansu energetycznego spółdzielni, o ile spełnia wymagania techniczne i formalne.

Czy spółdzielnia musi budować nowe instalacje?
Nie zawsze. Może korzystać z istniejących instalacji członkówrozbudowywać je lub budować nowe, wspólne źródła energii.
W praktyce często stosuje się model mieszany.

Jakie są koszty założenia spółdzielni?
Koszty zależą od skali projektu, ale obejmują m.in. przygotowanie analiz i dokumentacji, obsługę prawną i rejestrację, koszty organizacyjne, ewentualne inwestycje w instalacje OZE. W praktyce mogą wynosić od kilkunastu tysięcy zł (organizacja) do kilku milionów zł (infrastruktura).

Co z dotacjami na prywatne instalacje OZE? Czy trzeba je zwracać?
Z reguły nie, ponieważ jeśli instalacja była finansowana np. z programu wsparcia dla prosumentów, jej właściciel może nadal z niej korzystać. Kluczowe są jednak zachowanie warunków umowy dotacyjnej oraz brak naruszenia zasad wykorzystania instalacji. Niewątpliwie konieczna jest jednak dogłębna analiza umowy – szczególnie gdy zmienia się sposób rozliczania energii.

Podsumowanie

Spółdzielnie energetyczne to narzędzie budowania lokalnej niezależności energetycznej i optymalizacji kosztów energii. Jednak nie są „prostym sposobem na darmowy prąd” – wymagają dobrze przygotowanego modelu, znajomości przepisów i świadomego zarządzania energią. Niewątpliwie to stanowi pierwszą dużą przeszkodę na drodze do korzystania z dobrodziejstw spółdzielczości. Z drugiej strony dobrze zaprojektowana spółdzielnia może jednak stać się jednym z najważniejszych elementów transformacji energetycznej na poziomie gminy – i konkretną odpowiedzią na rosnące ceny energii.

Źródło: Strona informacyjna: spoldzielnia-energetyczna.pl, Broszura „Spółdzielnie Energetyczne” (10/2022), Ustawa o odnawialnych źródłach energii