Jak JST mogą skutecznie redukować ślad węglowy miasta – przewodnik dla samorządów
Ślad węglowy miasta to jedno z kluczowych narzędzi w planowaniu lokalnej polityki klimatycznej, ponieważ umożliwia mierzenie i zarządzanie wpływem na środowisko. Samorządy, które potrafią go skutecznie mierzyć, mogą dzięki temu lepiej zarządzać emisjami. Mogą także planować inwestycje oraz ubiegać się o zewnętrzne finansowanie. W tym przewodniku pokazujemy, jak JST mogą obliczyć i redukować swój ślad węglowy zgodnie z protokołem GPC i wytycznymi KOBiZE.
Miasta odgrywają kluczową rolę, zarówno w realizacji zobowiązań wynikających z Porozumienia paryskiego, jak i w osiąganiu neutralności klimatycznej, do której dążą państwa członkowskie Unii Europejskiej do 2050 roku. W związku z tym lokalne działania nabierają strategicznego znaczenia dla całej polityki klimatycznej UE.
Co istotne, samorządy, które decydują się na wyznaczenie własnych celów klimatycznych, mogą czerpać z tego wymierne korzyści. Regularne monitorowanie wpływu miasta na środowisko pozwala lepiej zrozumieć skalę oddziaływania. Tym samym można skuteczniej zarządzać bieżącymi działaniami i przyszłymi inwestycjami. Aby jednak w pełni wykorzystać ten potencjał, trzeba zacząć od podstawowego pytania: jak obliczyć miejski ślad węglowy?
Spis treści
Ślad węglowy miasta – definicja i znaczenie
Ślad węglowy miasta obejmuje emisje gazów cieplarnianych generowane przez mieszkańców, infrastrukturę i lokalną gospodarkę. Staje się on kluczowym narzędziem planowania klimatycznego, ponieważ umożliwia precyzyjną identyfikację źródeł emisji. Władze samorządowe wykorzystują te dane w strategiach mitygacyjnych, procesach inwestycyjnych oraz przy pozyskiwaniu finansowania zewnętrznego.
Rzetelne obliczenie śladu węglowego miasta wymaga zarówno spójnej metodyki, jak i wiarygodnych danych. Właśnie z tego powodu organizacje takie jak World Resources Institute, C40 Cities oraz ICLEI opracowały Global Protocol for Community-Scale Greenhouse Gas Emissions (GPC)1. Jest to miejska wersja globalnie uznanego GHG Protocol2. Obecnie jest to najważniejszy, kompleksowy standard obliczania emisji gazów cieplarnianych na poziomie społeczności lokalnych.
GPC dostarcza jednolitych zasad pomiaru, raportowania i weryfikacji emisji, dzięki czemu miasta mogą nie tylko policzyć swój ślad węglowy, ale także zbudować solidne strategie klimatyczne. Umożliwia również wyznaczyć realistyczne i mierzalne cele oraz monitorować postęp w czasie. Standard umożliwia również porównywanie się z innymi miastami (w kraju i na świecie). Co więcej, ułatwia także nawiązywanie partnerstw i pozyskiwanie środków z funduszy krajowych i międzynarodowych.
Trzy zakresy emisji w śladzie węglowym miasta
Kluczowym elementem GHG Protocol są trzy zakresy emisji, które nadają strukturę całemu procesowi raportowania:
| Zakres emisji | Opis | Przykłady źródeł emisji |
| Zakres 1 – emisje bezpośrednie | Emisje fizycznie zachodzące na terenie gminy, wynikające m.in. ze spalania paliw w lokalnych źródłach oraz z działalności miejskich instalacji | – Energia stacjonarna: spalanie paliw (węgiel, ropa, gaz) w kotłach, elektrowniach, ciepłowniach, indywidualnych źródłach ciepła – Transport: samochody, pociągi, statki, samoloty w fazie startu/lądowania na terenie miasta – Odpady i ścieki: gospodarka odpadami stałymi i ściekami – Grunty i rolnictwo: emisje z rolnictwa, wypasu zwierząt, deforestacji – Procesy przemysłowe: niezależne procesy przemysłowe (np. cementownie) |
| Zakres 2 – emisje pośrednie z energii | Emisje pośrednie związane z zakupioną energią elektryczną, cieplną lub chłodzeniem, nawet jeśli energia została wytworzona poza granicami gminy | – Energia elektryczna kupowana i zużywana przez gminę – Ciepło lub chłód zakupiony od zewnętrznych dostawców |
| Zakres 3 – inne emisje pośrednie | Pozostałe emisje pośrednie, takie jak transport prywatny, działalność firm, łańcuch dostaw usług publicznych czy gospodarka odpadami; w praktyce jest to zwykle najbardziej rozproszona i wymagająca część inwentaryzacji | – Oczyszczalnie ścieków poza administracyjnym obszarem gminy – Ruch pasażerski i transport prywatny poza granicami miasta – Łańcuch dostaw usług i produktów wykorzystywanych przez gminę |
Źródło: Opracowanie własne na podstawie Global Protocol for Community-Scale Greenhouse Gas Emissions (GPC)1 oraz Ślad węglowy gminy – kompas dla działań mitygacyjnych – https://portalkomunalny.pl/tech-kom/slad-weglowy-gminy-kompas-dla-dzialan-mitygacyjnych/
Jak miasta pozyskują dane do śladu węglowego
Aby przypisać emisje do odpowiednich zakresów, miasta pozyskują dane z wielu źródeł – od lokalnych instytucji, przez spółki komunalne i operatorów energii, po systemy ewidencyjne związane z transportem, odpadami czy gospodarką przestrzenną. Z kolei stosowanie krajowych współczynników emisji publikowanych przez KOBiZE (Krajowy Ośrodek Bilansowania i Zarządzania Emisjami)3 zapewnia pełną zgodność z systemem bilansowania gazów cieplarnianych na poziomie państwowym.
W praktyce stworzenie miejskiego bilansu emisji to proces wymagający integracji wielu baz danych, szczególnie w przypadku zakresu trzeciego. Dlatego coraz więcej samorządów korzysta ze specjalistycznych narzędzi i platform, które automatyzują obliczenia i usprawniają raportowanie – pozwalając na bardziej strategiczne, długofalowe zarządzanie transformacją klimatyczną.
Narzędzia wspierające gminy
Jednym z najczęściej stosowanych narzędzi pozostaje kalkulator CIRIS ((City Inventory Reporting and Information System), wspierający obliczenia zgodne z GHG Protocol. System prowadzi użytkownika przez kolejne etapy inwentaryzacji. Dlatego ułatwia integrację danych z budynków publicznych, transportu, energii i odpadów. Kalkulator umożliwia tworzenie rocznych bilansów i scenariuszy mitygacyjnych. Jest to kluczowe przy planowaniu inwestycji. JST wykorzystują także własne systemy analityczne. Integrują one dane z liczników energii, flot pojazdów i usług komunalnych.
Ślad węglowy miasta jest punktem wyjścia dla skutecznego monitorowania transformacji klimatycznej, dlatego narzędzia raportowe znacząco usprawniają cały proces. W rezultacie gminy mogą wiarygodnie wykazywać postępy we wdrażaniu działań klimatycznych. Jednocześnie umożliwia to dokumentowanie efektów podejmowanych inwestycji. Co więcej, systemy te wspierają przejrzystość, ponieważ dane mogą być regularnie udostępniane mieszkańcom oraz radom gminy. Tym samym transparentność staje się standardem w dokumentach klimatycznych. To wpływa na ocenę wiarygodności JST.
Zastosowanie danych w politykach miejskich
Ślad węglowy gminy służy do planowania działań redukcyjnych w sektorach o największym potencjale ograniczenia emisji. Wyniki inwentaryzacji wspierają decyzje dotyczące modernizacji budynków, systemów transportowych i sieci ciepłowniczych. Władze lokalne analizują dane, ponieważ pozwalają one określić ekonomiczne efekty inwestycji. Można tu wskazać takie efekty jak zmniejszenie zużycia energii i redukcja kosztów eksploatacji. Dane te pomagają również przy sporządzaniu planów adaptacji do zmian klimatu oraz lokalnych planów energetycznych.
Z perspektywy społecznej ślad węglowy wspiera komunikację z mieszkańcami, ponieważ ułatwia przedstawienie mierzalnych efektów działań klimatycznych. Gminy publikują wyniki emisji, aby pokazać skalę wyzwań i jednocześnie zachęcić do udziału w programach wymiany źródeł ciepła oraz inicjatywach związanych z transportem zbiorowym. Co więcej, informacje o emisjach budują świadomość i dzięki temu integrują społeczność wokół celów klimatycznych.
Gdzie znajdziesz więcej informacji?
- Więcej o standardzie raportowania GHG Protocol przeczytasz na stronie https://ghgprotocol.org/
- Współczynniki emisji znajdziesz na stronie Krajowego Ośrodku Bilansowania i Zarządzania Emisjami https://www.kobize.pl/
- O kalkulatorze CIRIS przeczytasz na stronie https://climateandstrategy.com/kalkulator-ciris/
Checklista dla JST – Obliczanie śladu węglowego miasta
Obliczanie śladu węglowego miasta to proces złożony, dlatego wymaga uporządkowanego podejścia i jasnych procedur. Aby skutecznie obliczyć ślad węglowy miasta, samorządy muszą wdrożyć rzetelną inwentaryzację emisji zgodnie z wytycznymi GHG Protocol. Dlatego powinny przejść przez sześć logicznych etapów – począwszy od określenia zakresu, a skończywszy na monitoringu wyników. W rezultacie poniższa checklista ułatwia zaplanowanie działań, zebranie danych oraz przygotowanie bazy do wdrożenia lokalnej polityki klimatycznej.
| Etap | Zadania | Szczegóły / Uwagi |
1. Przygotowanie i zakres | Zdefiniuj cel inwentaryzacji | Strategia, plan działań, wniosek o finansowanie |
| Ustal granice organizacyjne i geograficzne | Zgodnie z GHG Protocol | |
| Wybierz okres raportowania | Najlepiej rok kalendarzowy | |
2. Gromadzenie danych | Zbierz dane energetyczne budynków komunalnych | Zużycie energii elektrycznej, ciepła, paliw |
| Uzyskaj dane o zużyciu paliw i pracy flot pojazdów | Samochody służbowe, transport miejski | |
| Zintegruj dane z operatorami energii | Elektryczność i ciepło | |
| Zbierz informacje o odpadach komunalnych | Masa, sposób przetwarzania | |
| Ustal emisje z transportu prywatnego | Na podstawie natężenia ruchu lub danych modelowych | |
3. Metodyka i współczynniki | Zastosuj GHG Protocol (Zakres 1–3) | Pełne uwzględnienie emisji bezpośrednich i pośrednich |
| Korzystaj z oficjalnych współczynników KOBiZE | Aktualne, zatwierdzone wartości emisji | |
| Dokumentuj źródła danych i założenia | Transparentność i możliwość weryfikacji | |
4. Narzędzia i obliczenia | Użyj kalkulatora CIRIS lub narzędzia zgodnego z GHG Protocol | Obliczenia emisji CO₂ eq |
| Sprawdź poprawność konwersji jednostek i wskaźników | Konsystencja danych, brak błędów | |
| Przeprowadź walidację danych z udziałem spółek komunalnych | Weryfikacja i korekta danych | |
5. Analiza i raport | Sporządź zestawienie emisji dla wszystkich zakresów | Zakres 1–3, wszystkie sektory |
| Wskaż sektory z największym potencjałem redukcji | Priorytety działań mitygacyjnych | |
| Opracuj rekomendacje dla planów mitygacji i adaptacji | Działania krótkoterminowe i długoterminowe | |
| Przygotuj wizualizacje i podsumowania dla mieszkańców | Infografiki, raporty, prezentacje | |
6. Monitoring i aktualizacja | Powtarzaj inwentaryzację co 1–2 lata | Ciągłe monitorowanie emisji |
| Aktualizuj zestawy danych i współczynniki | Uwzględnienie zmian w zużyciu energii, flocie, odpadach | |
| Porównuj emisje rok do roku i oceniaj skuteczność działań | Analiza trendów i efektów polityk klimatycznych |
Źródło: Opracowanie własne na podstawie Global Protocol for Community-Scale Greenhouse Gas Emissions (GPC)1
Dlaczego ślad węglowy miasta to obowiązkowe narzędzie JST
Filozofia od wieków naucza, że nie można panować nad tym, czego się nie rozumie. Podobnie jest z transformacją klimatyczną. Jeśli miasto nie mierzy swojego śladu, nie może w pełni poznać ani skutecznie zarządzać swoją przyszłością. Dane pozyskane w procesie inwentaryzacji — wspierane przez narzędzia automatyzujące, jak kalkulator CIRIS (City Inventory Reporting and Information System) — stają się z kompasem moralnym i jedynym słusznym kluczem do transparentności, integrując społeczności miast wokół wspólnej wizji.
Monitoring to nie dobra praktyka, lecz obowiązek
Wnioski są jednoznaczne. Regularne monitorowanie wpływu miasta na środowisko nie jest już opcjonalną dobrą praktyką, lecz systemowym i nienaruszalnym elementem zarządzania lokalną polityką klimatyczną. Tylko miasto, które rzetelnie policzyło swój ślad węglowy i wykorzystuje tę wiedzę w strategiach mitygacyjnych oraz lokalnych planach energetycznych, ma prawo rościć sobie miano lidera transformacji. Jest to imperatyw planistyczny – fundamentalna obietnica złożona przyszłym pokoleniom. To zapewnienie, że inwestycje dziś podejmowane faktycznie prowadzą ku zrównoważonej i neutralnej klimatycznie przyszłości miast.
Emisje to kwestia odpowiedzialności pokoleniowej
Niniejszy przewodnik jasno wskazuje, że miejski ślad węglowy przekracza ramy zwykłej ewidencji statystycznej. Staje się on manifestacją odpowiedzialności historycznej miast wobec przyszłych społeczeństw. W kontekście zobowiązań wynikających z Porozumienia paryskiego oraz dążenia państw członkowskich Unii Europejskiej do osiągnięcia neutralności klimatycznej do 2050 roku, zdolność JST do precyzyjnego mierzenia śladu węglowego miasta staje się nie tylko narzędziem zarządczym, ale przede wszystkim miarą ich wiarygodności i skuteczności w realizacji celów klimatycznych.
Standard GPC zmienia aspiracje w cele
Dzięki przyjęciu globalnie uznanego standardu Global Protocol for Community-Scale Greenhouse Gas Emissions (GPC), wspieranego przez KOBiZE (Krajowy Ośrodek Bilansowania i Zarządzania Emisjami), aspiracje klimatyczne miast są przekształcane w realistyczne i mierzalne cele. Ta spójność metodyczna umożliwia samorządom nie tylko identyfikację najważniejszych źródeł emisji, ale także skuteczne planowanie procesów inwestycyjnych i określenie ekonomicznych efektów działań, takich jak redukcja zużycia energii i obniżenie kosztów eksploatacji.
Zobacz także: Taksonomia UE a inwestycje miast – co oznaczają nowe kryteria zrównoważenia dla projektów samorządowych
Źródła:
1 GHG Protocol for Cities – https://ghgprotocol.org/ghg-protocol-cities
2 Jak policzyć ślad węglowy miasta? – https://climateandstrategy.com/blog/jak-policzyc-slad-weglowy-miasta/
3Wskaźniki emisyjności KOBIZE – https://www.kobize.pl/pl/fileCategory/id/28/wskazniki-emisyjnosci
4 Kalkulator CIRIS – https://climateandstrategy.com/kalkulator-ciris/
FAQ: Jak JST mogą skutecznie redukować ślad węglowy miasta
Co to jest ślad węglowy miasta?
Ślad węglowy miasta obejmuje emisje gazów cieplarnianych generowane przez mieszkańców, infrastrukturę i lokalną gospodarkę. To kluczowe narzędzie w planowaniu polityki klimatycznej, pozwalające na identyfikację źródeł emisji i zarządzanie nimi.
Jakie są główne zakresy emisji w śladzie węglowym?
W śladzie węglowym wyróżnia się trzy zakresy emisji: Zakres 1 – emisje bezpośrednie z lokalnych źródeł, Zakres 2 – emisje pośrednie związane z zakupioną energią, oraz Zakres 3 – inne emisje pośrednie, takie jak transport prywatny i działalność firm.
Jak miasta pozyskują dane do obliczenia swojego śladu węglowego?
Miasta pozyskują dane z różnych źródeł, w tym lokalnych instytucji, spółek komunalnych oraz systemów ewidencyjnych dotyczących transportu, odpadów i gospodarki przestrzennej. Wykorzystują także krajowe współczynniki emisji z KOBiZE dla zgodności z systemem bilansowania gazów cieplarnianych.
Jakie narzędzia wspierają gminy w obliczaniu śladu węglowego?
Jednym z najczęściej stosowanych narzędzi jest kalkulator CIRIS, który wspiera proces inwentaryzacji emisji zgodnie z GHG Protocol. Ułatwia on integrację danych i tworzenie raportów dotyczących emisji oraz strategii mitygacyjnych.
Dlaczego mieszkańcy powinni być informowani o śladzie węglowym ich miasta?
Informowanie mieszkańców o śladzie węglowym wspiera komunikację i budowanie świadomości na temat działań klimatycznych. Ułatwia to integrację społeczności wokół celów klimatycznych i promuje udział w programach redukcji emisji oraz inicjatywach transportowych.
