Limity zadłużenia JST do 2029: nowe zasady, wskaźnik 100% i rola RIO. Co musi wiedzieć samorząd?
Limity zadłużenia JST przestały być sztywnym progiem. Do 2029 roku samorządy mogą korzystać z elastycznych reguł, ale z większą odpowiedzialnością przy rozważaniu limity zadłużenia JST.
Limity zadłużenia jednostek samorządu terytorialnego to kluczowy element bezpieczeństwa finansów lokalnych. Od 2023 roku obowiązują jednak złagodzone przepisy. Umożliwiają one gminom i miastom większą swobodę w zaciąganiu zobowiązań. W artykule wyjaśniamy, jakie zasady obowiązują dziś, co się zmieniło w ostatnich latach i jakie znaczenie ma to dla mieszkańców oraz lokalnych inwestycji.
Spis treści
Jakie przepisy regulują zadłużenie JST?
Podstawą prawną ograniczeń zadłużenia JST pozostaje art. 243 ustawy o finansach publicznych z 27 sierpnia 2009 r. Przepis ten zakazuje planowania budżetu, w którym spłaty długu przekraczają indywidualny wskaźnik z limity zadłużenia JST. Każda JST musi obliczyć go samodzielnie. Wskaźnik opiera się na relacji dochodów bieżących do wydatków bieżących z ostatnich siedmiu lat. Jest on bardzo istotny dla zarządzania limitami zadłużenia JST. Jego wartość zależy od sytuacji finansowej danej gminy, powiatu lub województwa.
Do końca 2013 roku obowiązywały sztywne limity zadłużenia JST: 60% wykonanych dochodów ogółem oraz 15% planowanych dochodów na obsługę zadłużenia. Te progi zlikwidowano w 2014 roku, wprowadzając bardziej elastyczne podejście, uwzględniające indywidualne możliwości samorządów. W efekcie JST mogły lepiej dostosować strukturę finansowania do własnych potrzeb i potencjału inwestycyjnego.
Elastyczne reguły zadłużenia 2023–2029
W odpowiedzi na trudną sytuację gospodarczą oraz potrzebę realizacji projektów inwestycyjnych, rząd zdecydował się na czasowe złagodzenie reguły zadłużeniowej. Od 2023 roku JST mogą przekraczać indywidualny wskaźnik zadłużenia. Warunkiem jest, by ich łączny dług nie przekroczył 100% dochodów ogółem. Dochody te są pomniejszone o dotacje, subwencje i inne środki transferowe. W tej sytuacji limity zadłużenia JST stają się kluczowym narzędziem zarządzania finansowego. Potwierdziła to nowelizacja ustawy o finansach publicznych oraz komunikaty Ministerstwa Finansów i Regionalnych Izb Obrachunkowych.
Co ważne, ta elastyczność istotnie wspiera zarzadzanie limitami zadłużenia JST aż do końca 2029 roku. Rząd ogłosił przedłużenie „okna elastyczności” jesienią 2024 roku. Celem tej decyzji jest przyspieszenie inwestycji publicznych, zwłaszcza tych finansowanych z funduszy UE i KPO. Nowe zasady ułatwiają pozyskiwanie środków zewnętrznych. Jednocześnie wymagają od JST większej dyscypliny i planowania długoterminowego. Ma to ograniczyć ryzyko utraty płynności finansowej samorządów.
Dlaczego te zmiany mają znaczenie?
Nowe zasady wpływają bezpośrednio na możliwości inwestycyjne samorządów. Gmina, która wcześniej nie mogła zaciągnąć kredytu ze względu na sztywny wskaźnik zadłużenia, dziś ma większą swobodę w planowaniu globalnych limitów budżetowych. To umożliwia finansowanie budowy dróg, przedszkoli, kanalizacji czy zieleni miejskiej. Dzięki temu możliwa jest szybsza realizacja projektów infrastrukturalnych, które są nierozerwalnie związane z limitami zadłużenia JST.
Z drugiej strony, nadmierne wykorzystanie tej elastyczności może prowadzić do wzrostu kosztów obsługi długu. Samorządy muszą liczyć się z tym, że większe zadłużenie w kolejnych latach może wymusić cięcia w innych obszarach budżetu. Dla mieszkańców oznacza to nie tylko większy dostęp do nowych usług, ale także potencjalne ryzyko ograniczeń w wydatkach bieżących. Może też prowadzić do podwyżek opłat lokalnych.
Rola RIO i kontroli zadłużenia JST
Za nadzór nad przestrzeganiem limitów zadłużenia JST odpowiadają Regionalne Izby Obrachunkowe. Zgodnie z raportem RIO za 2023 rok, większość jednostek samorządu przestrzega reguły zadłużeniowej. Coraz więcej gmin korzysta jednak z dopuszczalnej elastyczności dotyczącej zarządzania limitami. W niektórych przypadkach izby wskazują na ryzyko przekroczenia progu 100% zadłużenia. Jest to istotne w kontekście przestrzegania limitów zadłużenia JST. Dzieje się tak szczególnie w gminach o niskich dochodach własnych i wysokim udziale wydatków bieżących. JST, które planują ambitne inwestycje, są zobowiązane do wdrożenia mechanizmów monitorowania zadłużenia w czasie rzeczywistym.
W praktyce oznacza to konieczność prowadzenia analiz wieloletnich prognoz finansowych, zabezpieczenia środków na spłatę zobowiązań i oceny ryzyka w ujęciu kilkuletnim. Samorządy coraz częściej wdrażają cyfrowe narzędzia do zarządzania długiem, które pozwalają precyzyjnie planować poziom zadłużenia bez naruszania obowiązujących limitów.
Limity zadłużenia a finanse lokalne po 2029 roku
Choć nowe reguły obowiązują do końca 2029 roku, Ministerstwo Finansów zapowiada, że już w 2026 roku rozpoczną się analizy dotyczące ich przedłużenia lub modyfikacji. Zależeć to będzie m.in. od kondycji finansów publicznych państwa, poziomu wykorzystania środków unijnych i sytuacji makroekonomicznej.
Dla JST oznacza to, że planując inwestycje w horyzoncie kilkuletnim, muszą uwzględnić scenariusz powrotu do bardziej rygorystycznych reguł, które uwzględniają nowe limity zadłużenia. Zbyt szybkie zwiększenie długu może ograniczyć zdolność do jego refinansowania w przyszłości. Jednocześnie brak wykorzystania obecnych możliwości może oznaczać utratę dostępnych funduszy i zahamowanie rozwoju lokalnego.
Źródła:
Zobacz również: Zielone finansowanie w polskich gminach
FAQ: Limity zadłużenia JST do 2029
Jakie są obecne zasady dotyczące zadłużenia JST?
Od 2023 roku samorządy mogą przekraczać indywidualny wskaźnik zadłużenia, pod warunkiem że ich łączny dług nie przekroczy 100% dochodów ogółem. Dochody te są pomniejszone o dotacje i inne środki transferowe.
Jakie przepisy regulują limity zadłużenia jednostek samorządu terytorialnego?
Podstawą prawną ograniczeń zadłużenia JST jest art. 243 ustawy o finansach publicznych, który zakazuje planowania budżetu, w którym spłaty długu przekraczają indywidualny wskaźnik zadłużenia.
Co oznacza elastyczność w zakresie zadłużenia dla samorządów?
Elastyczność w zakresie zadłużenia pozwala gminom na lepsze dostosowanie struktury finansowania do własnych potrzeb, co ułatwia realizację projektów inwestycyjnych, takich jak budowa dróg czy przedszkoli.
Jakie ryzyka wiążą się z przekraczaniem limitów zadłużenia?
Nadmierne zadłużenie może prowadzić do wyższych kosztów obsługi długu oraz ograniczeń w wydatkach bieżących, co może wpłynąć na dostępność usług dla mieszkańców.
Jaką rolę pełnią Regionalne Izby Obrachunkowe w kontekście zadłużenia JST?
Regionalne Izby Obrachunkowe nadzorują przestrzeganie limitów zadłużenia JST i oceniają sytuację finansową poszczególnych samorządów, co ma na celu zapobieganie nadmiernemu zadłużeniu.
